NGUYỄN MINH CHÂU VÀ CÕI TRƯỜNG DẠ

                                                                                                                                              Xuân Sách

  Nguyễn Minh Châu cùng một lứa như tôi,cùng là học sinh vào bộ đội,có điều anh không làm việc trong nghành chính trị báo chí như chúng tôi mà là sỹ quan tham mưu. Sau này khi hiểu rõ và thân với anh hơn chúng tôi thường trêu : Ông Châu làm tham mưu không hiểu ông đưa bộ đội đi đánh nhau thế nào nhỉ? Châu đỏ mặt :

     - Tôi vạch kế hoạch tác chiến trên giấy rất chính xác

  Tôi gặp Châu lần đầu khi được Tạp chí VNQĐ  cử về Quân khu Tả ngạn mở lớp  “Bồi dưỡng bạn viết” và anh có tham dự.

Nguyễn Minh Châu ngồi co chân trên bậu cửa sổ để có đủ ánh sáng đọc cái chuyện ngắn đầu tay của anh có tiêu đề giản dị “Củ sắn”. Tôi không còn lạ gì về thái độ hồi hộp, rụt rè của những người mới viết, nhưng tôi ngạc nhiên vì cái vẻ có phần uể oải chán ngán của Nguyễn Minh Châu, nhất là lúc anh nghe mọi người góp ý về chuyện ngắn của mình. Truyện của anh chưa phải là hay, nhưng rõ ràng không có tì vết về sự ấu trĩ, cẩu thả và đã ló dạng nét tài hoa, nhất là về mặt chữ nghĩa.Anh đã ý thức được cái nghiệp mình sắp dấn thân vào. Đó không phải là công việc tài tử, dễ dàng, nó sẽ cuốn hút cuộc đời mình vào con đường khó khăn đau khổ không lường hết được. Hầu như suốt cuộc đời Nguyễn Minh Châu vẫn giữ cái ý nghĩ ấy, và anh chấp nhận sự thách thức ấy một cách bền bỉ và dũng cảm.

    - Truyện của ông viết được đấy,tôi nói riêng với Châu.

    Anh cười phá lên,thường thì anh ít cười như vậy trừ khi có gì kích thích đột ngột từ bên trong :

    - Cám ơn ông đã động viên tôi.

   - Nửa năm sau tôi gặp anh đang học ở trường Văn hóa tại Lạng Sơn. T rường này bồi dưỡng một số kiến thức cần thiết trước khi ra nước ngoài học tập. Nguyễn Minh Châu được chọn đi học ở Liên Xô về báo chí.Tôi lại gặp cái vẻ chán ngán của anh sau khi nghe tôi chúc mừng vận may anh đang có mà nhiều người thèm muốn.

    - Này ông, tôi về Văn nghệ Quân đội được không?

    Nguyễn Minh Châu thường có lối nói đột ngột không rào  đón.

    - Ông bỏ  học ư? Bỏ xuất ngoại ư? Tôi lẩm bẩm

    - Là  tôi nói vậy, chứ  về chỗ các ông khó  lắm. Bọn tôi đến cái nhà số 4 ấy cứ  như con chiên đến Tòa Thánh, ông cũng chẳng giúp  được tôi đâu.

Cuối năm sau một đợt đi thâm nhập thực tế trở về tôi đã thấy Nguyễn Minh Châu có mặt ở nhà số 4. Phải qua một bước đệm,anh về công tác ở Phòng văn nghệ là cơ quan theo dõi phong trào văn nghệ quần chúng lúc đó ở cùng nhà với chúng tôi,hai năm sau anh mới chính thức về Tạp chí.

Mỗi khi có một “lính mới” về Tòa soạn, tuy không có văn bản nào quy định nhưng ai cũng phải trải qua một thời kỳ thử thách gay go, gọi là thử tay nghề. Trước  kia còn ở đơn vị là cây bút nghiệp dư, hứng thì viết nản thì thôi,bài được đăng hay bỏ đi, buồn vui đấy nhưng cũng chẳng sao. Bước chân về đây,viết đã trở thành một nghề một nghiệp. Thành bại ảnh hưởng cả một đời. Những sáng tác đầu tiên trình làng giống như tấm hộ chiếu nhập cảnh làng văn.

Sau một thời gian đi thực tế Nguyễn Minh Châu  nộp cái truyện ngắn dài đến 30 trang viết tay khổ giấy  học trò.

Kỳ  đó Nguyễn Khải và tôi trực biên tập.Chúng tôi  đọc xong không nói gì,đúng hơn là không cần nói gì  nữa. Tôi pha một ấm trà,bóc bao thuốc và mời tác giả đến phòng mình. Người trong nhà không cần rào đón, Nguyễn Khải nói luôn .

    - Thôi khỏi vờ vịt nữa ông Châu, thế là chúng tôi biết tay ông rồi. Nếu có gì muốn nói thì đấy là ông tiêu hoang quá. Cái này đủ dùng cho cả một cuốn tiểu thuyết. Tôi là thằng ít vốn, thấy ông tiêu hoang tôi xót của lắm.

    Châu vốn kín đáo điềm tĩnh mà lúc này mắt cũng sáng hẳn lên :

    - Cám ơn hai ông. Rồi Châu châm thuốc, bậm môi, chép miệng như vừa được thưởng thức một bữa tiệc ngon lành.

    Hai năm sau cuốn tiểu thuyết “Cửa sông”ra đời. Nguyễn Minh Châu perstroika (dỡ ra làm lại mới) cái truyện kia thành cuốn tiểu thuyết, anh vào nghề bằng tấm hộ chiếu đỏ không cần thủ tục kiểm tra rườm rà.

Quyển sách được đón nhận nồng nhiệt và cũng có những vấn đề gay cấn cho những người thích soi mói nhất là với tác phẩm đầu tay của một tác giả  mới toanh. Thời đó mà tác giả dám viết về một ông bí thư huyện ủy có hai vợ. Có lẽ vì nó hay nên cũng yên ổn. Một vị tướng tài ba đã khen hết lời và công khai bảo vệ.

Năm 1967, tôi cùng Nguyễn Minh Châu đi chiến trường miền Nam. Ba lô, mũ tai bèo, gậy Trường Sơn như những người lính. Cả hai thằng đều hút thuốc nên mang theo một gói thuốc lá sợi nén chặt với tập giấy pơ luya mỏng để cuốn cùng  một bút danh mới cho những bài viết từ chiến trường gửi ra.

Một hôm tôi đang ngồi trong lán ghi chép thì thấy Nguyễn Minh Châu đi từ của rừng vào (anh ra trạm đón tiếp gặp một đại đội trưởng công binh có nhiều chiến công về Bộ chỉ huy mặt trận). Tôi giật mình thấy người Châu đầy máu,từ mặt mũi đến quần áo, anh ném vội túi tài liệu cho tôi rồi nhảy ùm xuống suối. Trước đó tôi có nghe thấy tiếng máy bay và một phát rocket nổ ngoài cửa rừng,ở mặt trận như vậy được coi là yên tĩnh. Phát đạn ấy đã bắn trúng vào chỗ nhà văn và đại đội trưởng công binh. Với kinh nghiệm chiến trường đại đội trưởng đã kịp đẩy nhà văn xuống hầm và lao theo sau đè lên che chở cho nhà văn. Phát rocket oan nghiệt đã đi trúng hầm, người đại đội trưởng hứng trọn để lại máu và thịt vụn trên người Nguyễn Minh Châu.

Tối  đó nằm cạnh tôi, Châu trằn trọc,đốt thuốc liên hồi, thỉnh thoảng lại quay sang : “Này ông…” rồi lại im bặt.Tính Châu ít nói, tôi cũng nghĩ không cần nói gì nữa trong lúc này.

Mấy hôm sau chúng tôi lại chứng kiến một bi kịch. Tôi hay đến tiểu đội trinh sát gồm những chàng trai ưu tú. Công việc này không chỉ cần dũng cảm mà còn phải nhanh trí linh hoạt. Tiểu đội thường phải bổ sung quân số luôn vì mỗi lần đi trinh sát không phải lần nào cũng trở về đầy đủ. Tiểu đội trưởng là Đ người Nghệ An, Đ đang yêu cô gái làm kế toán ở Bộ chỉ huy. Cô Sạn quê Quảng Bình đẹp mặn mà,nhiều chàng trai để ý nhưng Sạn yêu Đ khiến một chàng trung úy đẹp trai ở Bộ chỉ huy phải sầu não vì thường làm thơ tặng cô nhưng đều bị khéo léo trả lại. Một lần tôi bắt gặp Nguyễn Minh Châu lượn vòng quanh chỗ Sạn đang sàng gạo, tôi trêu anh :

    - Trông ông rất giống con gà trống đang xòe cánh lượn vòng, tên cô ấy là sạn nhưng không phải hòn sạn đâu mà là đường sạn đạo. Đường vào Ba Thục hiểm trở gập ghềnh lắm đấy.

    - Thằng hủ nho. Châu đỏ mặt nói lại.

 Đêm đó đang ngủ say chúng tôi giật mình tỉnh dậy vì có một tràng tiểu liên nổ.Tôi và Châu lao đến nơi một cảnh tượng không thể tin nổi, Sạn nằm trên giường máu loang đỏ ngực, và tiểu đội trưởng Đ ngồi dựa vào thành giường cũng đã chết, tay còn nắm chặt khẩu AK.

Chiều hôm  đó Đ đi trinh sát về, Sạn dọn cơm cho anh, đơn vị thịt chó và cô để dành anh một  đĩa thịt. Một cậu lính trẻ thiếu ý thức đã lén để vào một miếng thịt ở bộ phận cơ thể con chó mà khi làm thịt người ta thường khoét bỏ đi. Khi ăn miếng thịt đó Đ biết ngay, anh nhổ ra bỏ bát đũa và đi thẳng. Khi Sạn hiểu ra sự tình cô vội chạy đi tìm Đ mà không gặp, biết tính người yêu cô đã dự cảm một chuyện ghê gớm sẽ xảy ra. Điều ngạc nhiên là cô bình tĩnh đón nhận nó. Chập tối Sạn bảo cô cấp dưỡng thường ngủ chung: “Tối nay em ngủ chỗ khác nhé, chị bận làm sổ sách”.

Sạn xem lại sổ sách tính toán rành mạch mọi khoản, sắp sếp gọn gàng cô vặn thật nhỏ ngọn đèn dầu rồi ngồi chờ người yêu. Nửa đêm Đ đến rồi tiếng súng nổ. Không ai biết mọi chuyện diễn ra như thế nào. Tôi và Châu dự đoán về bi kịch đó, Châu nói :

    - Trong chiến tranh tâm trạng con người khác lắm. Không có thời gian suy nghĩ kỹ càng. Đối với cậu trinh sát ấy lại càng thiếu. Biết đâu ngày mai vào trận không trở về. Mối tình của họ phải sâu sắc lắm mới có thể kết thúc một cách như vậy.

    Chúng tôi chôn cất hai người bên cạnh nhau trên bãi cỏ dưới tán cây rừng. Tôi và Châu kiếm được một bó  hoa rừng có mấy bông mẫu đơn đỏ như máu. Khi còn lại hai thằng Châu  nói :

    - Cả ông ,cả tôi đều có trách nhiệm trước cái chết này.

    - Phải,chúng ta đều có tội.

    Đó là món nợ mà người cầm bút phải trả bằng tác phẩm, đã ở chiến trường, đã hiểu vẻ đẹp và nỗi gian nan của người lính, uốn cong ngòi bút là phản bội lại đồng đội.

Nguyễn Minh Châu rèn luyện bản lĩnh của mình theo hướng đó. Những tác phẩm của anh lần lượt ra đời ngày một khởi sắc : Dấu chân người lính, Lửa từ những ngôi nhà, Bến quê…và hai truyện ngắn mà tôi cho là xuất sắc có tầm cỡ thế giới là “Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành” và “Khách ở quê ra” sau này thêm “Cỏ lau” và “Phiên chợ Giát”.

Tôi  đọc Nguyễn Minh Châu mà  bồi hồi ngẩn ngơ trước những trang viết xuất thần.Tôi vừa đùa vừa có  chút ghen tị  với anh :

    - Ông đừng vội lên mặt,chẳng qua là trời cho ông đấy thôi.

Năm 1988 được tin anh vào chữa bệnh ở chùa Pháp Hoa Đồng Nai, tôi vội lên thăm bạn. Anh già đi nhiều, tóc rụng,răng rụng, căn bệnh hiểm nghèo mà anh cảm nhận được khiến cặp mắt chợt lạc đi như đang nhìn vào cõi hư vô vậy.Nhưng rồi lập tức anh trở lại cõi thực,ngồi dậy linh hoạt hẳn lên, vẫn lối nói không rào đón :

    - Sướng quá  ông ơi,từng chữ từng chữ cứ  rơi sang sảng trên mặt giấy trên tờ báo Văn nghệ. Bọn trẻ  chúng nó hào sảng trong cách nói cách viết. Bọn mình uốn éo quá lâu đâm ra mất nết. Nhưng mà thôi,ông ở lại đây với tôi một ngày thì mới nói chuyện được.

  Chúng tôi cùng nằm trên chiếc giường cá nhân,không khí nồng hơi người, mùi lá cây thuốc phơi đầy sân. Nhiều người đến thăm anh, xung quanh giường chát đầy quà, anh đưa cho tôi một chùm nho :

    -Của một  ông Tướng cho mình. Ông này hay lắm, hôm đến đây tình cờ có cả Trần Văn Thủy.Mình giới thiệu  đây là đạo diễn của “Hà Nội trong mắt ai” và “Người tử tế”. Ông Tướng giật mình đứng lên vái ông điện ảnh: “Tôi là quân nhân nên tôi khâm phục lòng dũng cảm của anh, các ông cầm bút phải thế cho nhân dân được nhờ”

Trần Văn Thủy đến thăm Châu và cũng có ý định xem Châu có ý định viết một kịch bản phim không. Nguyễn Minh Châu nói những ngày nằm đây anh có cảm hứng từ “Văn chiêu hồn” của Nguyễn Du địng viết cái gì đó về cõi “Đêm trường dạ tối tăm mù mịt”. Anh đang lo bệnh tật không cho anh được viết, anh nói với Thủy có thể anh sẽ phác thảo một kịch bản phim.

    - Mình đang suy nghĩ tìm một nhân vật chính.

    Tôi vội reo lên và kể cho anh nghe một bài báo đăng một chuyện ở Thái Bình. Một người đi bộ đội hy sinh, giấy báo tử gửi về gia đình. Mọi chính sách về liệt sỹ đã giải quyết xong. Không ngờ năm 1975 người lính trở về. Chuyện đó không hiếm, nhưng đáng nói là khi anh bộ đội trở về không thể nào trở lại là người đang sống vì các thủ tục tục giấy tờ rối rắm. Vô tình anh ta trở thành người chưa chết mà cũng không được sống.

Nguyễn Minh Châu ngồi bật dậy như người còn đang khỏe mạnh :

- Thế  là xong rồi, đúng là thằng cha ấy không thể  khác được. Khi anh ta là người chết thì lang thang trong cái thế giới cô hồn của Nguyễn Du, có bao nhiêu chuyện của thế giới bên kia để nói. Rồi khi là người sống lại phải lo chuyện đời trước mắt ví dụ :Vợ đi lấy chồng, ông nhớ cái chuyện mà chúng mình rất thích của một bạn gửi Tạp chí chứ? Tôi xen lời : “Tôi là chồng của vợ anh ta”. Đúng, đúng Châu hào hứng-Thế rồi sao nữa….Châu chìm đắm trong mạch truyện giọng chùng xuống:

    - Thế  rồi cả lũ chúng ta giàu, nghèo, sang hèn…cùng trở  về cái kiếp chúng sinh phân ra 10 loại, mà văn nhân chúng ta ở bậc 9 dưới đĩ trên ăn mày…chẳng là cái gì cả,chúng mình chẳng làm nên cơm cháo gì đâu…Nhưng chí ít đừng làm gì hổ thẹn với mình.

Tôi biết Nguyễn Minh Châu đang đau khổ, biết mình sắp rời  bỏ trần gian trong khi còn bao nhiêu việc dở dang.Tôi tìm chuyện vui nói với anh. Kể vài chuyện tiếu lâm,đọc thơ Bút Tre rồi đọc thơ chân dung đến bài về một nhà lý luận phê bình : “Suốt ngày đêm ông lắng nghe ngọn gió xoay chiều/Nên đôi tai mới dài đến thế”. Anh cười ngất, miệng mở rộng mặt đỏ bừng. Tôi phát hoảng. Nhưng chị Doanh vợ anh nói ngay :

    - Anh đừng lo, anh Châu cười được thế là sướng lắm  đấy, tôi chỉ ngại anh ấy buồn chứ vui thì  không sao.

Châu tiếp :

    - Các cụ  đến lúc chết còn cầu nguyện cho nhau ngậm cười nơi chín suối mà.

Năm sau Nguyễn Minh Châu qua đời, mang theo cả kịch bản “Cõi trường dạ”về nơi mờ mịt đó. 

Nguồn: Phongdiep.net