ĐINH HOÀI BẮC VÀ CUỘC RONG CHƠI THẤM ĐƯỢM NGHĨA TÌNH - Tiểu luận MAI BÁ ẤN

Trong tập Hồi ký chân dung “Hạt giống đỏ” viết về những người con ưu tú của miền Tây Quảng Ngãi do Nhà xuất bản Văn học ấn hành năm 2024, nhà thơ Nga Rivê đã viết: “Với chức vụ Phó Giám đốc, đại tá và học vị Thạc sĩ Luật học, Đinh Hoài Bắc đã cống hiến hết mình cho sự nghiệp xây dựng, bảo vệ đất nước. Đinh Hoài Bắc còn vận dụng năng lực chuyên môn nghiệp vụ, hoàn thành 7 công trình khoa học cấp tỉnh, cấp bộ, nhằm phục vụ cho nhiệm vụ công tác ngành Công an. Không có điều kiện ghi chép cụ thể cuộc đời và sự nghiệp Đinh Hoài Bắc, nhưng qua chức vụ, học vị, các công trình nghiên cứu khoa học, thời gian hai nhiệm kỳ Đại biểu Quốc hội, và Ủy viên Hội đồng Dân tộc, đủ thấy tài năng, nhiệt huyết của Đinh Hoài Bắc đối với quê hương, đất nước được tỏa sáng như thế nào”.

Vậy rồi sau cả một đời dấn thân cho sự nghiệp, anh trở về với đời sống thường ngày. Sống chậm lại một chút để nhớ những chặng đường đã đi, những việc đã làm, những con người đã gặp. Chậm lại chút nữa để ngẫm suy bao được mất ở đời. Và rồi… với một trái tim thấm đẫm tình yêu quê hương, đất nước, cuộc đời, người thân, anh đã làm một cuộc “rong chơi” bằng chữ nghĩa. Đó là những vần thơ mộc mạc đơn sơ, chân thành và chứa chan tình cảm. Không hỏi đòi thi tứ cao sâu, không nệ chi cao siêu về ngôn từ, nghệ thuật, anh cứ tình sao… viết vậy. Con tim rung động, tình cảm đong đầy, là câu chữ cứ tuôn theo dòng cảm xúc. Vô cùng tự nhiên, chẳng hỏi đòi nhiều, cứ ý nối ý, tình liền tình, vần nối vần, rồi ghi ra trang giấy. Mà có lỡ nhịp, chệch vần thì cũng không sao, vì có phải anh đang làm thơ đâu, mà anh chỉ đơn thuần ghi lại những ý tình theo con tim mách bảo. Đúng là một cuộc “rong chơi” rất đời thường mà cũng vô cùng thi vị.

Tôi với anh biết nhau lâu, cảm nhau nhiều, nhưng anh thuộc lớp đàn anh nên cũng chẳng phải quá thân trong cuộc sống. Bây giờ đọc cả hơn trăm bài thơ anh, tôi chợt nhận ra, những cảm nhận âm thầm của mình về anh cũng không lệch pha là mấy. Vậy là tôi xin tỏ mấy lời về cuộc “Rong chơi” của anh qua ba đề tài anh ghi trong tập. Chỉ có khác là, để cuộc “Rong chơi” thơ ca thêm thi vị và bằng cảm nhận của người làm văn chương chuyên nghiệp, tôi lấy chính những câu thơ anh, làm tên cho ba tiểu mục tương ứng với ba đề tài chính của tập thơ.

1. Đất nước mình đây đẹp tuyệt trần

          Thời còn học sinh cho đến lúc trưởng thành, trên bước đường học tập, công tác ngược xuôi khắp mọi miền đất nước, những vùng đất đã qua, những con người đã gặp để lại trong ta mỗi lần một ấn tượng khác nhau. Nhưng lúc ấy chỉ mới “cảm” mà chưa “nhận”. Cũng có khi đã “cảm nhận” rồi nhưng chưa lắng đủ tình để “ghi lại bằng thơ”. Giờ về quê, về hưu sau bao năm tháng bôn ba, những vùng đất, những con người ấy, bắt đầu lắng lại trong tâm và nẩy ý tình, thúc giục ta ghi lại. Nhất là những vùng đất cũ, những con người cũ của ngập tràn những kỷ niệm xa xưa hiện về, làm xôn xao tấc dạ. Buổi sáng đi qua Hồ Gươm nghe gió nhè nhẹ thổi. Không phải chỉ gió trời đâu, mà là ngọn gió len nhẹ vào hồn để câu thơ chợt đến: Mặt hồ buổi sớm bình minh/ Gió nhè nhẹ thổi lung linh Tháp Rùa (Hồ Gươm). Hoàn Kiếm nằm trong nội thành nên nước lặng, hồ im, gió  nhè nhẹ thổi; nhưng với Hồ Tây mênh mông, nhất là những buổi chiều tà thì gió lồng lộng thổi, mặt hồ nước chao, sóng. Nhưng đó là cảnh thực Tây Hồ, còn một khi Tây Hồ được nhìn trong giây phút ‘rong chơi” của một tâm hồn thư thả thì lại thấy lãng đãng bóng chiều với những vạt nắng nghiêng nghiêng, say cả lòng người:

Chiều nay lãng đãng Hồ Tây

Nghiêng chiều vạt nắng đắm say lòng người (Tây Hồ).

          Rời Thủ đô với cảm xúc “Tháng Tám mùa Thu thêm nhớ Bác” (Cảm xúc tháng Tám), anh tiếp tục “rong chơi” cùng với Thái Nguyên, đi qua những con đường mới mở. Nhưng đó là đường đi hiện tại, còn với quá khứ thì con đường nào rồi cũng dắt ta đến với kỷ niệm tình yêu: Bao con đường mới mở/ Dắt ta đến tình yêu (Thái Nguyên) và những cánh rừng hoa ban nở trắng: “Ban nở trắng cánh rừng xưa anh nhớ” (Về Thái Nguyên). Rõ ràng, trong cuộc “rong chơi này’, hoa ban không chỉ nở hôm nay mà nở trắng rừng trong nỗi nhớ riêng anh suốt một đời người.

Từ núi rừng, trung du phía Bắc, anh lại xuôi xuống Hải Phòng với phố xá “rạng ngời” cùng đảo Cát Bà làm mê đắm bước chân du khách: Hải Phòng sáng đẹp rạng ngời/ Cát Bà hòn đảo làm người say mê (Hải Phòng). Tam Chúc mùa xuân với vẻ đẹp linh thiêng giữa non nước hữu tình. Cảnh đẹp. Tình động. Và thơ đến: Anh về Tam Chúc vẫn còn xuân/ Nắng nhẹ mờ sương lay ngọn nước/ Gọi chút tình thơ nhớ sâm cầm (Tam Chúc)…

          Hết về phương Bắc, anh lại ngược vào “rong chơi” cùng sông nước phương Nam với dòng Cửu Long giang đã đi vào huyền sử: Dẫu đi ngàn dặm nước non/ Lòng ta mãi nhớ dòng sông Chín Rồng (Đất Chín rồng). Bước chân hiện tại thì “rong chơi” qua từng vùng đất, nhưng dường như trí và tâm thì lại “rong chơi” cùng nỗi nhớ của một thời quá khứ đã qua. Đó là nỗi “vấn vương miền Tây sông nước”: Miền Tây sông nước vấn vương trong lòng (Nhớ Miền Tây). Rồi thì Đồng Tháp, Bạc Liêu, Bến Tre, Sóc Trăng, Cà Mau, An Giang… với những ngôi chùa Chăm ẩn hiện trong sương:

Bình minh châu thổ

Nắng ngập đường xa

Vắt qua làng cổ

Chùa Chăm sương nhòa (Châu thổ).

          Cả trí và lòng lan tỏa một thứ tình cảm bao la, khi bước chân “qua phà Hồng Ngự” nối liền Đồng Tháp với An Giang: Qua phà hai bến trên hai sông/ Sông Tiền, sông Hậu nước mênh mông (Qua phà Hồng Ngự).

          “Rong chơi” cùng Tây Nguyên, bước chân anh trải khắp mọi miền. Đăk Nông với: Trời xanh ngút ngát một màu/ Yêu thương tìm đến cùng nhau vui vầy (Đăk Nông). Qua Đăk Lăk lại nhớ “tình đầu” bên Hồ Lắk: Cao nguyên đất đỏ nguyên màu/ Hồ xanh vời vợi tình đầu dịu êm (Cao nguyên xanh). Chân thì bước mà lòng thơ cứ vướng. Vướng gió Pleiku như thể vướng sợi tình đầu:

Yêu thương gặp gỡ Cao nguyên gió

Như thể tình yêu mới bắt đầu (Ngày không nắng).

Rồi kéo sợi tơ tình đầu xuôi xuống Măng Đen để tơ tình nối với tơ trời nằng nặng, hạ xuống thành mây ngập cả lối người đi: Măng Đen một thoáng Cao nguyên ấy/ Ngập lối đi về cùng với mây (Một thoáng Cao nguyên). Để từ đó, mây tụ thành mưa Cao nguyên trong một “ngày không nắng”: Thành phố trên cao mưa giăng lối/…/ Như thể tình yêu mới bắt đầu (Ngày không nắng).

          Từ rừng về biển, anh hòa lòng mình với màu xanh của biển, lời gió hát trên những cánh buồm dong khơi nơi đảo Lý: Một ngày đến với Lý Sơn/ Biển xanh sóng hát gió mơn cánh buồm (Lý Sơn). Rồi lại quay về với quê nhà gần gũi, thân thương với dòng Trà Giang yêu dấu:

Xuân về tiễn biệt mùa Đông

Vành trăng vằng vặc trên dòng Trà Giang (Nguyên tiêu)...

          Nghĩa là, trong cuộc “rong chơi” này, Đinh Hoài Bắc cảm nhận rằng, đất nước mình, đâu đâu cũng đẹp: Đất nước mình đây đẹp tuyệt trần

2. Thương nhau nhung nhớ ta về

          Nhưng không chỉ là cuộc “rong chơi” theo kiểu lãng du của chủ nghĩa xê dịch, Đinh Hoài Bắc “rong chơi” theo tiếng gọi nghĩa tình. Đó là từ cái sự “thương nhau”, cái lòng “nhung nhớ” của tình yêu, tình bạn, tình người.

          Tình yêu trong thơ Đinh Hoài Bắc thật ra cũng khởi xuất từ tình bạn. Và vì thế, là tiếng nói của một thứ tình cảm trong sáng và thanh cao; cho dù ai cũng biết, khi đã yêu mà phải cách xa thì tất nhiên phải nhớ, phải buồn. Mà nói như Nguyễn Du xưa thì “Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ”: Miền Trung mưa gió buồn tê tái/ Một chút đông về có buồn không/ Ai đem cái rét mùa đông lạnh / Nỗi buồn man mác chút hư không. Nhưng dù nỗi buồn tê tái với cái rét mùa đông, thì hai con tim yêu xa nhau vẫn được tình yêu sưởi ấm: Cho anh gửi nắng ra em nhé/ Sưởi ấm tình nồng những mùa đông/ Nỗi nhớ mùa đông còn se sẽ/ Để ta nỗi nhớ mãi mênh mông (Chút đông). Có thể họ đã lạc mất nhau giữa dòng đời khiến cho con thuyền tình chơi vơi để rơi cả nỗi sầu, nhưng cho dù có thế nào, tình yêu của họ vẫn thủy chung như một thời của những mối tình phảng phất trong ca dao cổ: Ánh đèn đêm xuống chơi vơi/ Con thuyền nhẹ thả để rơi nỗi sầu/ Người ơi người ở nơi đâu / Bến thì vẫn đợi bên nhau hỡi thuyền (Đêm nay). Nhưng cung bậc tình yêu trong thơ Đinh Hoài Bắc không chỉ nói theo truyền thống của ca dao, của Nguyễn Du xưa, mà còn được nói bằng chất giọng thanh trong như tiếng chuông ngân hiện đại bởi lời ca “Jingle bells” trong đêm Thánh lễ:

Hoa chuông cứ mãi rung rinh

Jingle bells cứ ru tình Giê-su

Ngoài kia lặng gió sương mù

Lang thang một cõi tiếng ru với người (Noel)…

          Tình bạn là đề tài nổi bật của tập thơ. Dường như trong suốt ngày tháng “rong chơi”, anh luôn tìm đến những cuộc hội ngộ cùng thầy cô và bè bạn: Mái trường ta lại quây quần/ Thầy cô bạn hữu bao lần bên nhau/ Giờ đây tuy bạc mái đầu / Nhưng tình vẫn mãi bền lâu trong đời (Trở về chốn xưa). Ôn lại những kỷ niệm đẹp của tuổi thơ mày mày tao tao “một thời ngang dọc nơi đất Bắc”: Một thoáng bên nhau có gì đâu/ Kể chuyện ngày xưa tao với mày / Một thời ngang dọc nơi đất Bắc / Giờ lại bên nhau tại nơi này (Gặp nhau). Rồi thì “Hội ngộ Hồ Mây”: Sống trên đất Bắc ân tình/ Nhớ ơn Đảng - Bác chúng mình về đây/ Tri ân những tháng những ngày/ Đồng cam cộng khổ chung tay xây đời (Hội ngộ Hồ Mây). Hội ngộ Mộc Châu để ôn lại những trang sử vàng Điện Biên lừng lẫy: Bế Văn Đàn thân mình làm giá súng/ Phan Đình Giót thân mình lấp châu mai/ Nhớ hàng ngàn chiến sỹ đã hy sinh/ Viết nên trang sử vàng chói lọi/…/ Thác dải yếm một không gian hùng vĩ/ Bức tranh tình tô đẹp đất Mộc Châu (Điện Biên trang sử vàng). Rồi cùng bạn bè chung vui ở hội ngộ Tây Nguyên: Một chuyến Tây Nguyên với bạn hiền/…/ Tâm hồn cứ thế thật hồn nhiên (Lời cảm ơn)… Trên trời mây mải miết trôi, bay về ôm ấp những núi đồi. Dưới đất, bạn bè tri kỷ, tay trong tay chẳng chịu rời nhau:

Mây trôi về phía núi đồi

Bạn bè tri kỷ chẳng rời được nhau (Hội ngộ).

          Trao nhau nụ cười, ánh mắt, gắn bó nhau bởi tình đồng chí kiên trung và tình đời đẹp tươi, trong sáng: Bên nhau trao những nụ cười/ Ấm tình đồng chí đẹp tươi cuộc đời (Quê xa). Đó còn là những cuộc hội ngộ của tình người, cùng san sẻ cho nhau những lúc khó khăn, hoạn nạn; những khi Tết đến, xuân về: Mặt trời đổ nắng vàng trên bản/ Thấp thoáng mây giăng ngọn núi xa/ Xuân về ấm áp tình thương mến/ Rừng xanh chen lá, lá chen hoa... (Xuân chia sẻ). Và cứ thế: Thương nhau nhung nhớ ta về/ Bên dòng sông ấy say mê chốn này (Nắng). Để rồi mãi mãi hẹn nhau, kể tiếp những câu chuyện đời đầy ân nghĩa. Kéo dài đến cả mai sau vẫn “Thương nhau nhung nhớ ta về”:

Thôi hẹn lần sau ta kể tiếp

Câu chuyện rất dài đến mai sau (Gặp nhau).

3. Mang theo nỗi nhớ đi cùng tháng năm  

Phần này là những bài thơ ghi lại những cảm xúc bất chợt đến trong những cuộc “rong chơi” của tác giả. “Rong chơi” ở đây không đơn thuần là những cuộc “rong chơi” bằng bước chân đi mà còn là những cuộc “rong chơi” trong tâm tưởng, trong tâm hồn bằng câu chữ. Đó là cảm xúc về mùa Thu tháng Tám khi nhìn ngọn cờ đỏ sao vàng tung bay trên nền trời tự do, độc lập, chợt lắng lòng nhớ về bao thế hệ đã hi sinh, đã hiến cả tuổi thanh xuân cho non nước:

Không ai muốn chiến tranh

Bởi xương tan thịt nát

Nhưng khi Tổ quốc cần

Thanh xuân xin hiến trọn (Cảm xúc tháng Tám).

          Là nỗi nhớ quê và cảm thấy lòng chùng buồn vì ở xa quê. Chân “rong chơi’ như cánh lục bình trôi, mang theo cả nỗi nhớ đi cùng năm tháng đời mình: Ta ngồi bỗng nhớ làng quê/ Ngắm dòng sông chảy lê thê giọt buồn/ Lục bình trôi mãi không ngừng/ Mang theo nỗi nhớ đi cùng tháng năm (Hoàng hôn). Nghĩa là, trong cuộc “rong chơi” này, Đinh Hoài Bắc “rong chơi” cùng cả niềm vui và nỗi buồn tùy theo trạng huống. Cứ xa là nhớ, gần nhau là để một lần thêm hiểu về nhau:

Xa nhau để nhớ để thương

Gần nhau để lại tỏ tường nhau hơn (Mưa ngâu).

          Khi vui thì giữa phố thị xô bồ, lòng vẫn thảnh thơi nghe chim hót, nhìn hoa nở cùng xuân, để nghe xuân lòng cũng đang hân hoan rộ nở: Giữa lòng phố thị chim vui hót/ Cất tiếng gọi xuân ngọt khúc ca/ Em ơi đứng lại nghe chim hót/ Để lòng ta nở vút ngàn hoa (Chim hót). Rồi ngẫm sự đời qua chén rượu cũng thấy cuộc đời tràn ngập xuân vui: Chén rượu đầu năm ngẫm sự đời/ Đón Xuân vui Tết... hỡi người ơi! (Ngẫm). Nhưng khi buồn thì ngồi trên hè phố ngắm mưa, lòng cũng thấy buồn và nhớ về một thời sinh viên giờ đã thành dĩ vãng: Vỉa hè ngồi ngắm mưa ngâu/ Giọt mưa tí tách giọt sầu không rơi/ Ngắm nhìn để biết sự đời/ Bên nhau bao chuyện một thời sinh viên (Mưa ngâu).

          Đọc thơ Đinh Hoài Bắc trong “Rong chơi” ta thấy giọng thơ buồn nhiều xúc cảm ơn thơ vui, cứ như đang đi rất đông người giữa trời trưa nắng gắt của dải đất miền Trung, bỗng chợt thấy dịu lòng khi chợt đứng lại một mình đưa mắt nhìn tận cuối trời để ngắm màu nắng nhạt:

Đón ánh sáng đầy vơi

Cứ rơi hoài trên phố

Một mình ta đứng đó

Ngắm nắng phai cuối trời (Nhạt nắng).

          Nhưng dẫu có vui hay buồn, đoàn tụ hay chia ly, hội ngộ rồi chia tay; dẫu cuộc đời còn nhiều “cay đắng”… thơ Đinh Hoài Bắc vẫn một giọng đắm say với con tim yêu tha thiết cuộc đời:

Xin em yêu lấy cuộc đời

Nhân gian còn biết bao lời đắng cay (Bình yên)

Và mãi mãi“Mang theo nỗi nhớ đi cùng tháng năm”.

*

          Cuối cùng, dù có “rong chơi” trên khắp nẻo đường đất nước mến yêu hay chỉ là cuộc “rong chơi” tâm tưởng với chính cảm xúc của lòng mình, thơ Đinh Hoài Bắc vẫn một giọng thô mộc, giản đơn với nỗi nhớ khôn nguôi về những ngày tháng cũ. “Rong chơi” cho quên tháng quên ngày - tức là quên thời gian đang trôi nhanh khi tuổi đã ngả về chiều, nhưng nỗi nhớ thì vẫn trường tồn cùng năm tháng: Rong chơi quên tháng quên ngày/ Không quên nỗi nhớ những ngày vắng em (Rong chơi). Và vì thế, dù có làm cuộc “rong chơi”, anh vẫn cứ mãi “rong chơi” giữa hồn quê lắng đọng, chan hòa trong cái nghĩa, cái tình trên mọi miền quê hương, đất nước, giữa tình cảm ngọt ngào của những kỷ niệm buồn vui:

Hồn quê lắng đọng trong tim

Rong chơi đây đó khắp miền quê hương (Nhớ quê).

          Dù chỉ là những lời tự tình thô mộc của người làm thơ không chuyên, ta ghi nhận ở anh những nghĩa tình tha thiết, chân thành mà anh để lại sau những lần “rong chơi” ấy…

                                                                                                                                                    Nghĩa Lộ, đầu Hạ 2026

                                                                                                                                                                    MAI BÁ ẤN

(Bài rút gọn đã in trên Bao Quảng Ngãi cuối tuần, 5/7/2026)