MAI BÁ ẤN - NGÂN DÀI ĐAN XEN 'HÁT & KHÓC'

NGUỒN: Vanvn-Cập nhật ngày: 27 Tháng 10, 2025 lúc 15:05

Tập thơ Hát & khóc (NXB Hội Nhà văn, 12.2024) của Mai Bá Ấn được kết cấu theo những chủ đề, nhưng không đặt thành tên như thường thấy mà lấy những câu thơ tiêu biểu nhất cho chủ đề đó làm tựa chung: 1. Vườn quê ấy xanh cây và mẹ già tóc bạc; 2. Hộc bàn đơn sơ chứa đầy ngăn kỷ niệm; 3. Chẳng qua là một cuộc chơi vô thường; 4. Lấy đâu trũng khuyết mà tìm đến nhau; 5. Ôi Tổ quốc! Người thiêng liêng là thế; 6. Trăng của xa thẳm trời phút chốc hóa thành thân; 7. Thử nghiệm Thơ 1-2-3; 8. Câu thơ đứt đoạn chín chiều nỗi đau.

Có đến 7 chủ đề và một lối thơ trong một tập thơ, cho thấy trái tim thơ của Mai Bá Ấn chứa nhiều ngăn của tấm lòng yêu thương tha thiết cuộc sống vốn phức tạp đa đoan. Chủ ý của tác giả muốn mở rộng biên độ không gian thơ với nhiều đề tài, nhiều góc cảm nhận khác nhau. Phần nữa, là người sáng tác và nghiên cứu thơ, dường như tác giả hiểu rõ sự đa dạng trong nhiều xu hướng sáng tác khác nhau giữa thời buổi quá nhiều thơ và kiểu thơ, nên muốn tạo tâm thế cho người đọc để cảm nhận rõ hơn, sâu hơn về một chủ đề. Cảm tưởng đây như là một tuyển về thơ của anh, cho dù gần 80 bài thơ của tập thơ này đều là những thi phẩm chưa từng xuất hiện trong các tập thơ của anh trước đó dù có nhiều bài đã sáng tác từ lâu.

Ở chủ đề đầu tiên, viết về làng quê, con sông, vườn xưa, mẹ cha thể hiện một tình yêu da diết với nguồn cội trong nỗi tiếc nuối dằn xốc trước những mất mát phai nhạt với một tâm thế đi tìm hồn quê.  Về quê để tìm lại những ngày xanh thơ ấu nhưng cây đa trốc gốc… mái đình xiêu/…

về quê tìm trẻ mục đồng/ người làng bảo chúng đi rông cả rồi/ chăn trâu chỉ người già thôi/ mục-đồng-tóc-trắng/ đất trời trống huơ…(Rước hồn quê).

Trong tâm thế “níu bóng ngày quay trở lại”, du tử rơi vào trạng thái ngỡ ngàng, nghẹn đắng vì mọi thứ đã xa khuất, phôi pha, lụi tàn, tất cả chỉ còn lại trong ký ức với niềm ước vọng xa xôi. Đọc những bài về quê hương, Mai Bá Ấn đem đến một cảm giác trơ trọi ngẩn ngơ đến “tê lòng”, “đứng sựng” trước cảnh quê và tình quê của tuổi dại khờ:

Xin tạ lỗi cùng lời thề bé dại/ ngu ngơ đời trước trời biển mênh mông/ xin nhặt nhạnh những vui buồn còn lại/ bên cổng trường… chừ… đứng sựng buồn trông…(Gửi quê).

Đó là cái giếng làng thân thuộc trước bể dâu thời gian trong tâm trạng bâng khuâng, ngẩn ngơ mây khói, chung niềm cố quận bơ vơ trở về: Xa quê…/ giã mối tình đầu/ giếng quê cạn… lại thẳm sâu giếng lòng…(Trong veo nỗi buồn).

Tập thơ Hát & Khóc vẫn là những hình bóng, những đề tài quá quen thuộc, hơn ai hết Mai Bá Ấn là một nhà Phê bình Lý luận văn học và là tác giả của nhiều tập thơ đã xuất bản, anh hiểu rằng đó là những khó khăn, phải biết vượt qua chính mình, sáng tạo đồng nghĩa để lại những dấu chân mới mẻ trong quá trình sáng tạo thơ ca. Viết về mẹ, có những câu thơ đọng lại, nhức nhối tâm can, đẹp đến nao lòng:

Mẹ tám mươi thì đâu còn đủ sức/ dắt dìu con qua sóng gió cuộc đời/ vậy mà lúc con thấy mình bất lực/ vẫn tự đáy lòng thốt hai tiếng: Mẹ ơi…(Thơ dâng mẹ).

Tập thơ “Hát & khóc” của Mai Bá Ấn 

Là một thầy giáo với biết bao tháng năm hết lòng giảng dạy cho học sinh thân yêu nhưng đã có lúc cảm thấy mình ngụy tín và vô tình, xa rời cuộc sống trước những học sinh có hoàn cảnh đáng thương: Tôi không muốn tuôn ra những mù sương triết lý/ xin giảng rao hơi thở cuộc đời/ lời giảng có luống cày ải của cha, có bàn tay héo bùn lầy của mẹ/ có trăn trở đời thường pha một nét lá rơi/…/ nhưng tôi biết em còn phải gánh phân ra đồng trước khi đến lớp/ trong tinh sương… tôi còn say giấc ngủ mèm  (Thơ ướt trong mưa)

Tập thơ Hát & Khóc là bản hòa tấu của những cung bậc cảm xúc được biểu hiện giữa hai trạng thái như đối nghịch niềm vui và nỗi buồn thiên thu vọng tưởng của tình yêu, cuộc sống đa thanh, đa sắc. Mỗi bài thơ là một chỉnh thể đầy hấp lực được kết cấu trong những chủ đề riêng thể hiện sự đa dạng. Thơ lục bát thường được viết bởi một âm hưởng mềm mại, nhẹ nhàng êm ả nhưng lục bát của Mai Bá Ấn lại giàu chất hiện thực:

Một hôm câu Lục rong chơi/ gặp bà lão áo tả tơi bên đường/ Lạy ông thương… lạy bà thương/ cho con…/đôi chút phước sương qua ngày/ Câu Bát run run trên tay

tám ngàn với tấm lòng này…/bà ơi (Lục bát giữa thương trường).

Lục bát viết thật đơn giản, đôi khi như văn nói, nhưng đó là thơ bởi sự ngắt dòng, ngắt quãng tạo sự biến đổi tâm tư dằn vặt của người viết trước những bất công của cuộc người. Là những dòng thơ nhuốm màu thế sự đầy sự cảm suy từ tình thương và lòng trắc ẩn về số phận, nỗi đời vọng lại với ý thức nhân bản. Cứ thế anh viết những câu lục bát tạo nên những cảm xúc bất ngờ: Hồn quê theo gió dàu dàu/ thất tha thất thểu giọt sầu ủ ê/ Lang thang bến lú bờ mê/ thắp hương xin rước hồn về…/ lòng tôi (Rước hồn quê). Đó là những dòng thơ thuộc về tiếng khóc “có mây núi / có mưa nguồn / trần gian vẫn cứ lệ tuôn giữa đời”. Khóc vì “Sông khô”, “Rừng cạn mất nguồn”, “núi lở”, “non mòn” “lũ quét”… những hình ảnh cứ xuất hiện xoáy sâu trong một loạt bài: Suy ngẫm giữa giao thừa, Về đâu… người ơi, Thơ trong mùa lũ, Hát và khóc, Rưng rưng trước rừng… như những tiếng kêu thương vừa mang tính phản kháng vừa cảnh tỉnh bởi sự xâm hại môi trường, hệ quả của quá trình đô thị hóa…

Anh viết những câu thơ ngắn, ngắt dòng, trần trụi không điệu đà câu chữ để thể hiện sự mạnh mẽ, phúng thích trước những thờ ơ, thiếu trách nhiệm của con người vì đã bức tử thiên nhiên. Đôi khi, Mai Bá Ấn lại chuyển đổi đề tài hướng về những đối tượng quần chúng, những câu chuyện thường ngày, nhất là những bài thơ anh viết trong thời bao cấp khó khăn như Khát vọng Bình An, Trăng sông Trà… những bài miêu tả cuộc sống đời thường với những nhân vật Ông lão ăn mày và mâm cỗ Tết, Chị, Nghe người thương binh hát, Lục bát giữa thương trường… Thơ về quần chúng, chuyện của thường ngày, nhưng sâu sắc và đậm chất nhân văn:

Con gái tìm lên cái đất này/ là ế hết! Chứ chồng đâu mà lấy/ gọi Bình An… nhưng bọn em con gái/ đêm cứ nằm nghe súng nổ phía tim mình (Khát vọng Bình An)…

Với chủ đề Ôi Tổ quốc! Người thiêng liêng là thế, giọng thơ trở nên hào sảng, sục sôi mà trầm thống thao thiết ngợi ca dạt dào tình yêu thương máu thịt:

Ôi Tổ quốc! Người thiêng liêng đến thế/ rất mênh mông và cũng rất gụi gần/ là lãnh hải quê hương, là uy linh sông núi/ cũng là rặng san hô chìm nổi giữa biển đông…(Tổ quốc rạng ngời vàng nụ mai xinh).

Nhà thơ Hồ Sĩ Bình – tác giả bài viết

Trong thơ, Mai Bá Ấn luôn nhắc nhớ quặn thắt khi nghĩ về Tổ quốc với những hy sinh của bao người, bao anh hùng, chiến sĩ vô danh nằm lại trong nghĩa trang:

Giờ về đây nằm giữa nghĩa trang xanh/ xanh như thuở tuổi xuân xanh ngày ấy/ mộ vô danh nhưng vẫn nghe vẫn thấy/ tiếng hát hòa bình non nước hết điêu linh

(Vô danh cho Tổ quốc vang danh).

Nhưng Tổ quốc đâu hết điêu linh, các anh vẫn tiệp tục nằm lại giữa vùng biển trời của đất nước, hải đảo xa xôi: Các anh nằm lại Gạc Ma/ ngàn con sóng kết vòng hoa tang buồn/ Cũng là một góc quê hương/ hòa sông nước… gửi nhớ thương về bờ… Trước những hy sinh của các chiến sĩ Gạc Ma ngày ấy ai nấy đều phẩn uất, trong thơ Mai Bá Ấn lại chọn diễn ngôn theo một giọng điệu nặng đằm tình cảm nhớ thương: Ngàn năm tiếng sóng vỗ buồn/ nhìn bọt sóng/ nỗi nhớ thương dâng trào… và:

Sóng cuồng chẳng thể xóa nhòa/ vòng tay/ ôm cả quê nhà… mến yêu (Vòng tròn bất tử).

Đôi khi giọng thơ ấy nặng tính chất tự sự trữ tình, tiếp nối dòng chảy nội cảm nồng ấm với những thi ảnh làm rung động lòng người.

Không thể điểm qua hết các chủ đề trong tập thơ, nhưng xâu chuỗi lại là sự phong phú đề tài, bút pháp điêu luyện, ngôn ngữ thơ chắc, uyển chuyển qua nhiều thể thơ, thể hiện Mai Bá Ấn là một nhà thơ nhiều trải nghiệm cả về đời và về thơ. Anh luôn suy nghĩ, thao thức về sự cách tân, đổi mới trong thơ nhưng chưa thoát khỏi hệ hình thẩm mỹ cổ điển. Với anh, điều đó không hề là một hạn chế bởi anh biết làm mới thơ mình theo cách của một người sáng tác thiên về cảm xúc. Mai Bá Ấn không hề muốn chạy theo một lối thơ nặng về lý tính, siêu thực, đôi khi khó hiểu đánh đố, chưa có được những thành tựu mạnh mẽ thuyết phục số đông người đọc thơ Việt Nam… Dù viết nhiều chủ đề nhưng cảm thức chủ đạo vẫn là mối giao hòa giữa thời gian, thiên nhiên, cuộc sống tình người trong một giọng thơ trữ tình, tinh tế mà khiêm cung:

Thôi thì cứ vậy…/ thơ ơi/rơi dăm câu chữ ngược xuôi lẽ đời…(Suy ngẫm giữa giao thừa).

Vâng, “cứ vậy”, cả tập thơ là sự ngân dài, đan xen giữa tiếng hát và tiếng khóc, giữa nụ cười và nước mắt, giữa niềm vui và nỗi buồn để ghi lại những tích tắc trong dòng chảy vô cùng của đời sống:

tiếng hát song hành tiếng khóc/ nụ cười nước mắt hòa chung/ niềm vui nỗi buồn sánh bước/ sát na trong một vô cùng (Ngỏ).

HỒ SĨ BÌNH