TÔI VIẾT TRƯỜNG CA “BÙNG NỔ MÙA XUÂN” - Tiểu luận THANH THẢO

THANH THẢO

Khi về công tác tại Hội Văn nghệ Nghĩa Bình năm 1979, tôi đang viết dở dang trường ca “Những nghĩa sĩ Cần Giuộc”. Khoảng cách thời gian, việc phải đọc một khối lượng lớn tài liệu - một thứ vốn sống gián tiếp - khiến tôi không thể viết nhanh.

Những ngày tháng đầu về Quy Nhơn, hoàn cảnh sống của tôi khá vất vả. Có lần chúng tôi đang ngồi vu vơ ở nhà của nhà thơ Ngô Thế Oanh - 21 Nguyễn Huệ, tự nhiên có một chàng lái xe tải của Công ty Thương mại Ba Tơ - sà vào và mời chúng tôi uống... bia. Bia Sài Gòn hẳn hoi. Uống đã, anh chàng còn hứa là nếu hôm nào chúng tôi lên Ba Tơ, anh sẽ đãi chúng tôi uống bia... chết bỏ. Tôi hào hứng nhận lời, bởi chẳng biết lúc nào mình lên Ba Tơ, và lên để làm gì, chẳng lẽ lên Ba Tơ chỉ để... uống bia (?).

Ấy vậy mà lời hứa vu vơ của tôi bỗng một ngày thành hiện thực. Ông Phúc Hoàng - tức nhà thơ trào phúng Phú Sơn - lúc bấy giờ là Chủ tịch Hội Văn nghệ tỉnh Nghĩa Bình, một hôm chợt cao hứng nói với tôi: "Ông Thanh Thảo này, ông viết một cái trường ca về cuộc khởi nghĩa Ba Tơ đi!". Đúng là chuyện nói cho... vui, nhưng không hiểu sao, tôi cũng rất hào hứng nhận lời. Hình như lúc ấy tôi chợt nhớ đến lời hứa lên Ba Tơ... uống bia với anh chàng lái xe tải (!).

Hứa là làm, tôi bắt đầu cho trường ca tương lai bằng việc đọc hàng loạt tài liệu, những cuốn sách, những bài báo viết về cuộc khởi nghĩa này. Những tài liệu ấy tôi được ông Phạm Nhớ, bấy giờ làm Trưởng ban lịch sử Đảng của Tỉnh ủy Nghĩa Bình, nhiệt tình cung cấp cho tôi.

Thêm nữa, ông cụ thân sinh tôi với kinh nghiệm ngót 10 năm tù Buôn Ma Thuột và những hoạt động cách mạng tiền khởi nghĩa vẫn thường kể chuyện cũ cho tôi nghe một cách vô tư - đó cũng là một nguồn, tuy không trực tiếp cung cấp tài liệu, nhưng lại ngấm rất sâu vào người viết một cách vô thức.

Hồi ấy ông Trương Quang Giao - một yếu nhân của cuộc khởi nghĩa Ba Tơ - còn sống ở Đà Nẵng. Và tôi đã "phi" xe đò ra Đà Nẵng, trước là gặp ông, nghe ông kể chuyện khởi nghĩa Ba Tơ và đủ các thứ chuyện thời các ông hoạt động cách mạng.

Một trong những tài liệu chính tôi dựa vào để chuẩn bị viết trường ca là cuốn hồi ký “Từ núi rừng Ba Tơ” của tướng Phạm Kiệt do nhà văn Lương Sỹ Cầm ghi. Đại tá Lương Sỹ Cầm có thời gian là thư ký riêng của tướng Kiệt, lại là nhà văn, nên cuốn sách đọc rất dễ vào, thậm chí hấp dẫn nữa.

Khi đã tích chứa được ít nhiều "cuộc khởi nghĩa Ba Tơ" trong mình, tôi lại gặp cơ may là cuộc "Rước đuốc Bác Hồ" rầm rộ trong cả nước hồi năm 1979 đã đi tới Nghĩa Bình và trong lộ trình có đoạn lên Ba Tơ. Tôi xin theo đoàn rước đuốc ngược đèo Đá Chát lên Ba Tơ một cách hồ hởi. Lại nhớ lời mời của chú em lái xe tải, và may quá, vừa "hạ cánh" an toàn xuống Ba Tơ là gặp ngay chú em. Đúng là gặp một chính nhân quân tử, nói một là... hai, bia Sài Gòn lập tức được chú em khui rào rào.

Khó có thể gọi đó là chuyến đi thực tế sáng tác như cách ta vẫn quen thấy, nhưng với tôi, nó đúng là một chuyến đi "trên cả tuyệt vời". Ba Tơ ngấm vào tôi lúc nào không biết. Và ngấm sâu đến nỗi khi về Quy Nhơn, tôi đã vào ngay được những dòng đầu tiên của trường ca.

Trên một chiếc băng gỗ mục mà bây giờ dùng để chất giỏ rác người ta còn chê, tôi đã "vào guồng". Máy chữ đánh rào rào mỗi sáng mỗi chiều, "Mưa quất xuống ta-man mưa nghiền nát những con đường", tôi nhớ câu thơ đầu của trường ca này đã kéo theo nó hàng loạt những câu những đoạn thơ khác. Tôi đã viết trường ca như một nhạc sĩ viết giao hưởng. Và trường ca này cũng có bốn chương như một giao hưởng cổ điển. Cấu trúc âm nhạc đã giúp tôi rất nhiều, mặc dù tôi là người không biết một nốt nhạc bẻ đôi.

Ông Phúc Hoàng cũng hơi bất ngờ khi từ một cái "lệnh miệng" cho vui của ông mà tôi viết được một cái trường ca về cuộc khởi nghĩa oanh liệt của Quảng Ngãi - một trong ba cuộc khởi nghĩa oanh liệt nhất Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám. Chính trường ca “Bùng nổ mùa xuân” đã là mảnh ghép cuối cùng cho tôi một bộ ba trường ca về chiến tranh cách mạng dưới nhan đề chung “Những ngọn sóng mặt trời”, một trong ba tác phẩm đã mang về cho tôi giải thưởng Nhà nước ( đợt 1) năm 2001.