LỊCH SỬ CÓ MÁCH BẢO GÌ KHÔNG? -Tiểu luận VƯƠNG CƯỜNG

NGUỒN: Vanvn- Cập nhật ngày: 7 Tháng 8, 2025 lúc 21:57

Nhà thơ Quách Tấn (1910 – 1992), quê ở Bình Định, sinh trước nhà thơ Bích Khê (1916 – 1946), quê ở Quảng Ngãi 6 năm, mất sau Bích Khê 46 năm. Bình Định và Quảng Ngãi đều là những nơi sinh ra nhiều nhà thơ nổi tiếng cùng thời với hai ông. Tập thơ đầu tay “Một tấm lòng” của Quách Tấn in năm 1939. Bích Khê, “Tinh huyết” cùng in năm 1939.

Cả hai ông đều xuất phát từ thơ đường luật. Bích Khê mất 5 năm viết loại thơ này 1931 – 1936. Quách Tấn có viết thơ lục bát nhưng mạch chính của cả đời thơ vẫn là đường luật. Ông viết: “Đối với tôi, tôi không tách biệt mới và cũ. Tôi lựa thể đường luật vì thấy thích hợp với tâm hồn mình. Vì đã lựa được con đường đi nên từ 1932 đến 1941, mặc dù phong trào thơ mới sôi nổi, tôi vẫn giữ thể đường luật”. Bích Khê thì khác, năm 1937, khi Hàn Mặc Tử tác động, ông chuyển sang ngay với thơ mới và từ bỏ thơ Đường.

Nhà thơ Quách Tấn (1910 – 1992)

Những nhà thơ đương thời và cả sau này có đánh giá về thơ hai ông. Với Quách Tấn, cụ Tản Đà trong lời bình bài thơ Đến thăm vườn cũ cảm tác, viết: “Nói về tình thì rất lâm li mà nói về bên tài cũng đến thế là hay”. Đặng Thị Hảo cho biết: “Tập thơ “Một tấm lòng” vừa ra đời đã gây nên ai luồng dư luận trái ngược. Các nhà thơ cổ hoan nghênh; những người hâm mộ “Thơ mới” lại làm ngơ, như ở báo Phong Hóa của bút nhóm Tự Lực văn đoàn chỉ giới thiệu văn tắt mà không bình luận gì”.

Với Bích Khê thì khác, trong “Thi nhân Việt Nam”, Hoài Thanh và Hoài Chân đã viết: “Tôi đã gặp trong ‘Tinh huyết’ những câu thơ hay vào bậc nhất trong thơ Việt Nam: “Ô hay buồn vương cây ngô đồng/ Vàng rơi! Vàng rơi: Thu mênh mông”. Hai ông cũng dẫn mấy câu thơ trong bài “Tranh lõa thể” rồi dẫn lời bình của nhà thơ Hàn Mặc Tử: “Thi sĩ Bích Khê là người có đôi mắt rất mơ, rất mộng, rất ảo, nhìn vào thực tế thì sự thực sẽ thành chiêm bao, nhìn vào chiêm bao lại thấy xô sang địa hạt huyền diệu…”. Chế Lan Viên sau này đánh giá: “Khê không chỉ có một câu, không chỉ có hai câu. Anh có nhiều câu và nhiều bài… mà các thầy có khi không có. Hàn Mặc Tử không có, thơ Việt Nam trước đây không có.” Chú ý những ý kiến khen thơ Bích Khê đều là khen thơ mới, thơ đường luật không có vị trí nào trong sự nghiệp của Bích Khê.

Nhà thơ Bích Khê (1916 – 1946)

Nếu ai hỏi, qua sự nghiệp của hai ông, lịch sử có mách bảo gì không? Tôi nghĩ là có. Có thể mách rằng, khi cuộc sống đã thay đổi thì các nhà thơ và thơ phải thay đổi theo. Muốn có sự thay đổi cần nắm vững lý luận để nhận biết chính xác. Thay đổi cao nhất là thay đổi thi pháp. Ai không nghe được để thay đổi hoặc cố tình không thay đổi cứ khư khư ôm lấy cái cũ thì bị bỏ rơi phía sau.

Ta đã thấy nhà thơ Quách Tấn khi nào cũng mang theo bên mình hai cái lồng, đường luật và lục bát. Hễ có cảm xúc, ông cần có thời gian lựa chon nên bỏ thơ vào lồng nào. Thơ ông là thơ gián tiếp (vì phải qua công thức). Cả đời ông nổi bật nhất chỉ có hai loại thơ ấy. Ông không quan tâm đến những thay đổi của cuộc sống bên ngoài. Sự trung thành của ông giống như những ông quan xưa chỉ thờ một vua. Ông dành tất cả thời gian cho thơ công thức, nhất là thơ đường – một loại thơ do con người một thời cài đặt, khắt khe, dùng để tự kỷ ngâm vịnh đã lỗi thời.

Nhà phê bình Vương Cường

Nhà thơ Bích Khê thì khác. Hàn Mặc Tử khuyên ông nên viết theo thơ mới. Ông nghe ngay. Sở dĩ ông nghe được là do trong tim ông đã có nên khi gặp gió ngoài thì căng buồm lên. Ông không mất thời gian lưu luyến đến thơ công thức. Ông bắt nhịp được với cuộc đời đã thay đổi. Một nước phong kiến toàn tòng giờ đã tiến đến nửa phong kiến, nửa thực dân. Thơ ông là loại thơ trực tiếp (Vì không theo công thức nào). Nghĩa là có cảm xúc đến thấy ngôn ngữ là cứ thế mà chép. Ông không mất thời gian loay hoay tìm lồng để nhốt thơ. Thế mới có những câu thơ xuất thần như: “Nàng là tuyết hay da nàng tuyết điểm/ Nàng là hương hay nhan sắc lên hương?… “

Nếu bạn nghiên cứu sự phát triển của thơ Việt Nam hiện đại hoặc chỉ là người thích đọc thơ của thời vượt thoát 1930 – 1945, bạn có thể không đọc thơ Quách Tấn nhưng không thể không đọc thơ Bích Khê…

VƯƠNG CƯỜNG