CHUYỆN LÀNG CHUYỆN XÓM: KỲ 10. XÓM CHỢ - Hồi ức MAI BÁ ẤN

- Hồi ức MAI BÁ ẤN

Từ bến Sông Trầu của Xóm Bến, theo hương lộ lên tiếp 1 cây số nữa sẽ là Xóm Chợ. Hai xóm trước đây cách nhau là cánh đồng Ruộng Chùa (Nay thì hai bên đường, nhà dân cư đã nối liền nhau). Gọi Xóm Bến là vì có bến sông thì gọi Xóm Chợ bởi ở đây có chợ. Trước 1975 gọi là “Chợ Mới xã Kỳ Sanh” mà vì đắp chữ bằng xi măng nên không có dấu, vì vậy, trong tâm trí tuổi thơ chúng tôi in đậm dòng chữ “CHO MOI XA KY SANH”. Đây là trung tâm mua bán của xã nói chung và của ba thôn Trà Tây (thôn 1), Đa Phú (thôn 2) và Phú Quý (thôn 3) nói riêng. Vì thời chiến tranh chính quyền miền Nam chỉ quản lý được 3 thôn phía Đông này, còn từ thôn Trung Thành (thôn 4) trở lên Tịnh Sơn (thôn 8) lại là vùng tranh chấp, mất an ninh.

ẢNH. Chuẩn bị Lễ triệt hạ chợ cũ để làm Công viên mini

Nếu Xóm Bến có cây Bàng cổ thụ ở sân chùa Tiền Nhơn như đã nói trên thì Xóm Chợ cũng có cây Bàng như thế ngay sát rìa con đường phía Đông khoảng giữa của chợ, giáp với Vườn Miễu. Gọi Vườn Miễu vì ở đó có Miếu Bà rất uy nghiêm quay mặt về hướng Đông Nam. Vườn Miễu ngày xưa cây cối rậm rạp, đặc biệt là có cả một vườn Xoài trĩu trái khi vào mùa, nhứ thèm bọn trẻ chăn trâu chúng tôi. Nhưng Vườn Miễu được quản lý khá chặt chẽ nên ít khi lẻn vào được để ăn trộm Xoài. Hơn nữa, Miễu lại linh thiêng mà cây cối um tùm nên cũng ít đứa dám liều mình mò vào ăn trộm. Thế mà, ngày 18 tháng 2 âm lịch năm Bính Ngọ (2026) vừa rồi, khi về quê giỗ cha, tôi đã nghe ông anh bà con (anh Bùi Phụng - nguyên Thôn trưởng thôn Phú Quý 1) nhắc lại: “Tui nhớ có một lần, tui với chú (tức là tôi - Mai Bá Ấn) cùng mò vào Vườn Miễu trộm Xoài. Đang hái thì ông Hai Hoàng (Người được giao cai quản Vườn Miễu) đội cái nón cối màu trắng xuất hiện. Hai đứa nín thở ép sát trên ngọn cây để trốn. Khi ông Hai Hoàng rời vườn, cả hai mới mò xuống và mang chiến lợi phẩm ra về”.

ẢNH. Vườn Miễu (hiện nay)

Hái trộm được những quả Xoài chín, ngoài việc chia nhau ăn ngay ngoài đồng khi chăn trâu, chiến lợi phẩm mang về còn là những hột xoài - vật liệu làm nên những chiếc cối xay độc đáo. Hột xoài phơi khô xong thì dùng một hột cắt bớt một chóp đầu. Khéo léo dùng que tre nhọn xoi ngoáy hết phần cơm của hột, chỉ giữ lớp vỏ cứng. Sau đó dùng que sắt nhọn xoi một lỗ tròn chính giữa hột đủ để xỏ một sợi dây nhợ qua. Một que tre vót tròn khác được đâm vào ngay chính giữa bụng hột Xoài thứ hai còn nguyên ruột để giữ cứng trụ thanh tre nằm nguyên trong hạt Xoài tạo thành trục và cánh cối xay. Giữa thanh tre buột một sợi dây nhợ dài khoảng gang rưỡi tay. Khéo léo xỏ sợi dây qua lỗ tròn đã xoi giữa thân hột Xoài thứ nhất. Độ dài của thanh tre này chỉ vừa đủ bỏ vào phần ruột rỗng của hạt Xoài thứ nhất để phần bụng hạt Xoài làm cánh vừa gối lên phần miệng của hạt Xoài làm thân. Xong đâu đó thì xoay tròn hạt Xoài làm cánh để sợi dây nhợ cuộn tròn vào que tre làm trụ nằm trong ruột rỗng hạt Xoài làm thân. Bắt đầu vận hành cối xoay bằng cách: Kéo thả sợi dây nhợ để trụ và cánh xoay tròn như chong chóng. Kéo càng mạnh, càng nhanh, cánh xoay càng nhanh, càng mạnh. Trò chơi cối xoay gió hạt Xoài của tuổi thơ xưa là như vậy. Cái Miễu linh thiêng xưa nay vẫn còn nguyên và hàng năm dân trong xóm vẫn cúng Miễu vào dịp cuối năm. Vườn Xoài ngày xưa thì không còn nữa mà đã xây trên đất đó Nhà văn hóa làm nơi sinh hoạt của dân thôn Phú Quý 1 (gồm Xóm Bến, Xóm Chợ, Xóm Cát, Xóm Cây Gối và Xóm Đồng Vỡ). Đến ngày 01/7/2026, sau khi thôn Phú Quý 1 nhập vào thành thôn Trà Tây thì địa điểm này vẫn giữ làm nơi sinh hoạt chung của cả thôn Trà Tây mới.

ẢNH. Con mương chính (ngay sát phía Đông Vườn Miễu) dẫn nước về đồng Trà Tây

Trước Miễu là cánh đồng Ruộng Chùa nhìn về Xóm Bến. Phía Đông Bắc của Xóm Chợ chính là lòng hồ tích nước của con đập Trà Tây. Phía Đông chính là bờ phía Tây của Đầm Ông Hoành. Phía Tây Nam là cánh Đồng Vỡ. Bên kia cánh đồng là rìa phía Bắc của Xóm Gò Đu Thượng và Xóm Cây Nổ của thôn Phú Quý 2.

ẢNH. Cánh đồng phía Đông Xóm Chợ, nhìn xuống Đầm Ông Hoành và Cây Bàng Chùa Tiền Nhơn.

Trước 1975, con đường hương lộ từ Xóm Chợ lên Phú Quý 2 chỉ toàn là ruộng lúa của Đồng Vỡ (từ nhà ông Bốn Sum - cuối Xóm Chợ đến nhà ông Năm Loan (Đầu Xóm Cây Nổ). Ngày nay thì hai bên đường đã mọc lên dày đặc nhà cửa, tạo nên một tuyến dân cư mới, giao nhau giữa Xóm Chợ và Xóm Cây Nổ. Đất đồng thì thuộc Xứ Bìn Nin của Phú Quý 2 (01/7/2026 là thôn Phú Quý), nhưng khu dân cư mới bây giờ lại thuộc Phú Quý 1 (01/7/2026 thuộc thôn Trà Tây). Phía Nam Xóm Chợ là một cánh đồng lúa trải đến chân đồi Bàu Đá có ngôi Chùa Phú Sơn nổi tiếng nằm ở đỉnh nửa đồi phía Đông. Thời chiến tranh, nửa đồi phía Tây có một đồn Mỹ án ngữ để quan sát, làm chủ cả ba mặt chung quanh. Nơi đây cũng đã từng diễn ra một trận đánh giữa du kích địa phương và lính Mỹ. Sau trận đánh, trực thăng Mỹ từ căn cứ Chu Lai bay lên tải thương nên không biết lính Mỹ thiệt hại bao nhiêu, riêng phía ta thì 13 du kích đã hi sinh. Hôm sau dân quê tôi đưa 13 du kích về an táng thành một hàng ngang thẳng dọc triền phía Đông gò Ông Bông. Sau ngày đất nước thống nhất, khi hoàn thành Nghĩa trang, 13 liệt sĩ được di dời về Nghĩa Trang Liệt sĩ xã.

Chợ Mới thời đó không chỉ là nơi mua bán mà còn là nơi sinh hoạt văn hóa. Như đã nói, năm tôi học lớp 10 và 11 thì có tham gia đóng kép chính trong hai vỡ cải lương nổi tiếng (Vai Bách Kiếm Vương Hồ Vũ trong vở “Mùa thu trên Bạch Mã Sơn” và vai Áo Vũ Cơ Hàn trong vở “Tâm sự loài chim biển”). Cả hai vở đều được biểu diễn ở sân khấu ngay mặt tiền của ngôi nhà chợ. Sân chợ thời đó còn rộng nối thẳng ra mặt đường hương lộ. Đó là những đêm diễn nhớ đời. Cũng chính vì nổi tiếng với hai vở diễn này mà sau đó Đội Cải lương Phú Quý 1 của tôi được dân xã Bình Nam - một xã miền biển của huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam cũ mời ra biểu diễn cho dân xem. Vậy là “lên đời” với cái tên rất oách, đó là: “Đoàn Cải lương Hương Trường Sơn” mà tôi là kép chính. Những ngày lưu diễn ở Bình Nam thật vui. Tối thì lên sân khấu với điện đèn, hóa trang, phục trang rạng rỡ; ban ngày “kép chính” Áo Vũ Cơ Hàn, Bách Kiếm Vương Hồ Vũ lại ra ruộng tát nước cùng với nông dân trong làng, khiến dân làng bu lại xem và càng thêm nễ phục, tối lại kháo nhau đi đông đủ để xem và khoe: “Ông “kép chính” này của Đoàn Cải lương mới tát nước với tao hồi sáng”.

ẢNH. Cây Bàng giữa chợ (Công viên mi ni hôm nay chính là nền chợ xưa)

Khoảng trước năm 2020 vì diện tích quá hẹp nên Chợ Mới được chuyển về một Khu Chợ mới xây nằm trên cánh đồng phía Tây Tây Nam xóm Chợ, trên cả Xóm Cây Gối, nối liền với Xóm Quy Khu của Phú Quý 2. Tên là “Chợ Tam Mỹ Đông”.

ẢNH. Chợ Tam Mỹ Đông ngày nay

Cổng chợ xưa không còn. Sân chợ, nay nhà dân áp sát chỉ còn hẹp như một con đường. Khuôn viên chợ cũ giờ trở thành một Công viên mini. May thay, cây Bàng giữa chợ vẫn còn nguyên đó, xanh um cùng tuế nguyệt để làm chứng nhân một thời của “Chợ Mới xã Kỳ Sanh” mà ngay dưới gốc Bàng là chỗ bán “Mì bà Liên” - người bán Mì Quảng nổi tiếng của Phú Quý 1 tương đương với “Mì bà Kiến” nổi tiếng ở Phú Quý 2. Sau khi bà Liên mất thì quán mì cũng mất theo. Bà Kiến thì có con gái nối nghề một thời gian “Mì bà Năm Được”. Giờ thì hai quán ấy không còn, con cháu cũng không ai theo nghề xưa nữa.

ẢNH . Đường vào cổng chợ hôm nay (Xưa là nơi có cổng “CHO MOI XA KY SANH” trước 1975).

KỲ TIẾP THEO: VƯỜN TRONG - XÓM MỚI