NHÂN DÂN VÀ THẾ HỆ TRẺ KHÔNG THỂ QUAY LƯNG VỚI THƠ CA YÊU NƯỚC

                                                           NGUYỄN VIỆT CHIẾN
 
Tổ quốc nhìn từ biển là bài thơ tôi viết trong dịp đi dự trại sáng tác do Tạp chí Văn nghệ Quân đội và Quân chủng Hải quân tổ chức vào tháng 4/2009. Đến nay, đã sáu năm trôi qua, bài thơ và ca khúc phổ thơ Tổ quốc nhìn từ biển vẫn đang đồng hành cùng với trái tim những người Việt Nam yêu nước hướng về biển đảo thân yêu của Tổ quốc. Đấy thật sự là một hạnh phúc lớn đối với người làm thơ như tôi.  
 
Nhà thơ phải nói lên khát vọng của dân tộc mình
Đã nhiều đêm tôi băn khoăn tự hỏi: Phải lí giải sao đây khi thơ đương đại mỗi ngày một ít độc giả? Phải chăng tiếng nói của nhà thơ không phải là tiếng nói của số đông trí thức (chưa nói đến quảng đại nhân dân)? Phải chăng tiếng nói của nhà thơ chưa rung động, chưa lôi cuốn được mọi người? Phải chăng các nhà thơ đã khép chặt cõi thơ riêng của mình, không để cho những âm vang nhọc nhằn, bức bối của đời thường có cơ hội lên tiếng? Phải chăng nhà thơ chưa tìm ra con đường đưa cái đẹp thi ca đến với trái tim con người hiện đại? Phải chăng các bài thơ hôm nay đã xa rời đời sống cần lao của nhân dân nên không có được sự cộng hưởng trong lòng người đọc? Những câu hỏi này, xin mỗi người làm thơ hôm nay tìm lời giải.
Xưa nay, các nhà thơ thường nói lên nỗi đau và khát vọng của dân tộc mình, hơi thở đời sống cần lao của nhân dân mình. Tôi nghĩ, nhà thơ chỉ có thể gắn bó với đời sống tinh thần của dân tộc mình khi những bài thơ của họ nhận được sự cộng hưởng, tri âm từ những con người yêu nước chân chính vào những thời điểm đất nước gian lao. Tôi xin đưa ra một dẫn chứng để có thể nói rằng độc giả hôm nay không hề quay lưng lại với thi ca yêu nước. Cách đây mấy năm, bài thơ Tổ quốc nhìn từ biển của tôi in trên tạp chí Văn nghệ Quân đội, báo Thanh niên, báo Văn nghệ đúng vào thời điểm xảy ra những vụ gây hấn của Trung Quốc trên biển Đông. Ngay lập tức bài thơ này được hàng vạn trang mạng, blog trong và ngoài nước đưa lại và được hàng triệu độc giả hưởng ứng. Chỉ sau một thời gian ngắn, bài thơ đã được năm nhạc sĩ ở thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội phổ nhạc. Tôi cũng không ngờ bài thơ của mình lại có được sức lan tỏa mạnh mẽ với người đọc như vậy.
Trong bài thơ này có đoạn thơ sau: Nếu Tổ quốc hôm nay nhìn từ biển/ Mẹ Âu Cơ hẳn không thể yên lòng/ Sóng lớp lớp đè lên thềm lục địa/ Trong hồn người có ngọn sóng nào không? Tôi nghĩ rằng, trong tâm hồn mỗi nhà thơ chúng ta hôm nay, nếu không trào dâng ngọn sóng thi ca yêu nước ấy thì làm sao thơ của chúng ta có được sự đồng cảm, chia sẻ từ hàng triệu người đọc. Vì thế, tôi tin rằng, nhân dân và thế hệ trẻ hôm nay không hề quay lưng lại với thi ca yêu nước, mà có lẽ các nhà thơ nên tự hỏi: Chúng ta đã làm gì để nói lên nỗi đau và khát vọng của chính dân tộc mình trong những tháng năm này?
Sau khi phổ nhạc khá thành công bài thơ của tôi, nhạc sĩ Quỳnh Hợp ở thành phố Hồ Chí Minh cho biết: “Khi đọc bài thơ Tổ quốc nhìn từ biển từ một đường link trên internet, trong tôi đã dâng trào một cảm xúc rất mạnh mẽ. Đó là tình yêu thiết tha với dải đất hình chữ S của mình với bao hiểm họa rình rập, lòng tự hào về truyền thống đánh giặc ngoại xâm từ ngàn đời nay của cha anh. Sau hai ngày nghiền ngẫm bài thơ và trong khoảng ba giờ tôi đã hoàn thành bài hát với câu mở như một lời hiệu triệu Tổ quốc đang bão giông từ biển. Bài hát Tổ quốc nhìn từ biển ra mắt đúng lúc diễn biến ở biển Đông căng thẳng đã khơi gợi, cổ vũ lòng yêu nước, kêu gọi mọi người Việt Nam hướng về biển Đông. Trong bài thơ có những câu: Nếu Tổ quốc hôm nay nhìn từ biển/ Mẹ Âu Cơ hẳn không thể yên lòng/ Sóng lớp lớp đè lên thềm lục địa/ Trong hồn người có ngọn sóng nào không? Bốn câu thơ bi hùng ấy có thể xem là hay nhất trong bài thơ khiến người đọc rưng rưng. Mấy câu thơ ấy là câu hỏi lớn khi đất nước lâm nguy thì làm sao những người yêu nước lại có thể bình lặng được…”
Bài thơ Tổ quốc nhìn từ biển tôi viết vào tháng 4-2009 nghĩa là bài thơ này được viết hơn hai năm trước khi xảy ra sự kiện gây hấn của Trung Quốc trên biển Đông vào tháng 5-2011. Do vậy, với điểm nhìn của nhà thơ ở thời điểm ấy, tôi phải đặt ra những giả thiết, giả định... khi đề cập những vấn đề rất nhạy cảm về tình hình biển đảo của chúng ta lúc bấy giờ. Dòng thơ đầu tiên khi tôi đặt bút viết bài thơ này nguyên văn là: Nếu Tổ quốc bị xâm lăng từ biển. Sau khi cân nhắc, đắn đo nhiều lần, tôi gạch bỏ ba chữ bị xâm lăng vì nghe hơi nặng nề, thay bằng ba chữ đang bão giông. Bài thơ khi công bố đã mở đầu bằng khổ thơ: Nếu Tổ quốc đang bão giông từ biển/ Có một phần máu thịt ở Hoàng Sa/ Ngàn năm trước con theo cha xuống biển/ Mẹ lên rừng thương nhớ mãi Trường Sa.
Khổ thơ sau, nguyên văn tôi viết ban đầu là: Nếu Tổ quốc hôm nay nhìn từ biển/ Mẹ Âu Cơ hẳn không thể yên lòng/ Sóng xâm lấn đè lên thềm lục địa/ Trong hồn người có ngọn sóng nào không. Sau khi cân nhắc kĩ, tôi quyết định thay hai chữ xâm lấn ở dòng thơ thứ ba bằng lớp lớp. Nói như vậy để thấy rằng, trong bài thơ này, tôi đã sửa đi sửa lại từng câu, từng chữ một trước khi in báo.
Thậm chí, ngay cả khi bài thơ chuẩn bị lên khuôn báo, tôi còn tới tòa soạn Tạp chí Văn nghệ Quân đội, đề nghị sửa gấp vài chữ “nhạy cảm” trong một số đoạn thơ. Khi ấy, nhà thơ phụ trách Ban Thơ của Tạp chí đã nói với tôi: “Những tình tiết này không ai biết được, nhưng sau này, khi bài thơ Tổ quốc nhìn từ biển đến với công chúng, những người có trách nhiệm sẽ phải cảm ơn anh vì sự tận tụy với thi ca, và chỉ những người có tấm lòng yêu nước chân chính như anh mới có sự cẩn trọng với từng câu chữ như vậy!”
Đến khi được thấy hàng triệu độc giả hưởng ứng cổ vũ cho bài thơ Tổ quốc nhìn từ biển, tôi biết mình đã rất đúng trong việc xử lí câu chữ. Việc đưa ra các giả thiết, giả định về “điểm nhìn” để giải quyết “một vấn đề nhạy cảm trong thời điểm nhạy cảm” không chỉ là việc thao tác ngôn ngữ bình thường mà là cả một nghệ thuật của người cầm bút. Tôi đã viết bài thơ với sự rung động đầy cảm hứng cùng mạch sử thi mang tính tráng ca, hào sảng và những suy tư khá sâu dưới từng mạch chữ, từng nhịp điệu thơ.
 
Đổi mới nội dung đời sống trong thi ca đương đại
Khi bài thơ Tổ quốc nhìn từ biển của tôi được in trên nhiều tờ báo và lan truyền rộng khắp trên các mạng thông tin điện tử, đã có nhiều độc giả gửi comment nhận xét: Có lẽ đã rất lâu mới có một bài thơ tạo được sức cộng hưởng, lan tỏa nhanh chóng và rộng rãi trong cộng đồng người Việt Nam yêu nước ở cả trong nước và nước ngoài, và có nhiều độc giả đề nghị đưa bài thơ này vào sách giáo khoa phổ thông. Tôi cảm nhận, điều này đã nói lên sự ảnh hưởng của thi ca yêu nước đối với đời sống dân tộc, đặc biệt là với giới trẻ hôm nay. Thật ra, khi viết bài thơ này, tôi đã vượt lên nỗi đau đời thường của chính mình để nghĩ về Tổ quốc, để xúc động theo cách một nhà thơ cảm nhận tự do trong mỗi ngày đang sống và nhìn nhận những nguy cơ, hiểm họa đang đến gần trên vùng biển đảo của Tổ quốc thân yêu. Và chính từ cảm xúc lớn lao ấy, tôi đã viết bài thơ Tổ quốc nhìn từ biển như viết bằng máu và nước mắt của mình.
 Theo tôi, để thơ hôm nay đến được với người đọc, điều căn cốt ở mỗi nhà thơ là tài năng và phẩm chất thi sĩ - cái mà không thể có gì thay thế được. Thơ đương đại đã xuất hiện không ít những tác giả cách tân với các khuynh hướng tìm tòi náo nhiệt. Bước đầu, họ cũng ghi được dấu ấn của mình khi vượt qua sự đơn điệu, nhàm chán của những cung bậc thơ cũ. Nhưng trong số những nhà cách tân đầy nhiệt huyết này, ở một số cây bút, tài năng và phẩm chất thi sĩ nhiều khi không theo kịp đòi hỏi đổi mới, nên những bài thơ non lép của họ mới chỉ dừng lại ở dấu hiệu của sự tìm tòi mà chưa làm nên sự khác biệt của một phong cách thơ mới được khẳng định bởi một tài năng thơ đích thực.
 

Một số tác giả thơ viết khá nhiều và ồn ào, nhưng thơ của họ ít khi có tứ, văn bản thơ chỉ là một dòng chảy miên man và phức điệu của tâm trạng, với những bức xúc bản năng muốn phơi bày, lột tả tất cả. Trong hành trình sáng tạo hôm nay, theo tôi, một số người cầm bút đã nhầm lẫn giữa giá trị đích thực của đổi mới thơ và những tìm tòi xa lạ với ngôn ngữ thơ. Thật ra, cái mới trong thơ nhiều khi không cần đến sự trình diễn cầu kì bằng một hình tượng lạ, một cấu trúc lạ, một biểu đạt lạ mà điều nó hướng tới phải là một phát hiện mới mang tính suy tưởng của thơ. Trước đây tôi cho rằng, thơ hay - giống như một tấm gương phản chiếu - là loại thơ soi vào thấy mình, thấy cuộc sống con người hiện lên sinh động với các chiều kích khác nhau, còn thơ dở thì soi vào mãi cũng không thấy gì. Gần đây tôi lại nhận ra rằng, thơ hay là thứ thơ làm cho người ta phải kinh ngạc và thật sự rung động bởi một ý tưởng mới, một suy tưởng mới, một sức sống mới đang làm nên những dạng thức mới của ngôn ngữ thơ.
Thật ra, thơ hay có những tiêu chí, chuẩn mực gì vẫn là chuyện muôn đời phải bàn cãi, vì cái hay đối với lớp người này (ở thời điểm này) chưa chắc đã là hay đối với lớp người khác (ở thời điểm khác). Nhưng rõ ràng, thơ hay phải là thơ còn đọng lại được qua sự thử thách khắc nghiệt của thời gian.
Dùng một hình thức mới để chuyển tải một nội dung mới - đấy là cái đích hướng tới của những tìm tòi, cách tân trong thơ đương đại. Có thể một hình thức mới đã manh nha xuất hiện rồi, nhưng một nội dung mới còn chìm khuất ở đâu đó dưới những vỉa quặng đời sống mà nhà thơ chưa khai phá tới. Hoặc ngược lại, nội dung mới đã có rồi mà hình thức mới vẫn chưa thấy đâu. Phải chăng vì thế, những cách tân trong thơ hôm nay vẫn chưa đủ lực và diện để làm nên một kỉ nguyên mới của thi ca Việt.
Tôi cho rằng, những nhà thơ sung sức hiện nay đang có những cách tân được dư luận chú ý là những nhà thơ đã biết cách giữ được đặc thù của ngôn ngữ thơ trong chuyển động đổi mới của con chữ. Đây chính là sự khác biệt giữa một số cây bút cách tân đã nhân danh cái mới để lạ hoá thơ đến mức “phản thơ” với những tác giả có xu hướng tìm tòi nhằm nâng cao vẻ đẹp của ngôn ngữ thơ bằng những ý tưởng mới. Vì bản chất của sự cách tân, đổi mới thơ không chỉ nằm ở sự tìm tòi về mặt hình thức nghệ thuật mà điều thiết yếu là ở sự đổi mới nội dung đời sống được phản ánh trong thơ. Trong nhiều thế kỉ qua, các trường phái thơ lớn trên thế giới qua mỗi thời kì đều hướng tới sự tìm tòi và cách tân thơ. Nét khu biệt để nhận ra các nhà thơ cách tân của mỗi thời đại có gương mặt thơ khác nhau như thế nào chính là nội dung đời sống trong thơ họ ở thời đại ấy đã được phản ánh, khắc hoạ trong một trường thẩm mĩ nào.
Theo tôi, thơ hay không cần phải lí giải nhiều, cứ đọc lên là thấm ngay được cái tâm linh hồn vía của câu chữ. Trong thơ Việt thời gian qua, không ít những bài thơ vui rất giả, buồn cũng rất giả. Ngôn ngữ thơ ấy như một thứ hàng giả làm người đọc khó chịu. Phải chăng độc giả của thơ ngày một ít đi cũng bởi lẽ ấy.
Tôi nghĩ đổi mới thơ không có nghĩa là tiến đến một thứ thơ không mang lại gì cho chúng ta ngoài sự mù mờ, rắc rối, đến nỗi không cắt nghĩa nổi một cảm xúc, không khắc hoạ được một hình ảnh để từ đó xây dựng nên một cách sáng rõ và nhân bản hơn những hiện tượng nằm trong phạm trù ý thức và vô thức của mỗi cá thể sống. Có nhà thơ đã chỉ ra rằng, thơ ca phải là cuộc đối thoại của con người với thời đại của họ, và thơ ca là phương tiện để hiểu biết và chung sống giữa những con người thuộc các thế hệ khác nhau. Thơ ca không bao giờ hành trình đơn phương giữa những con người, mặc dù nó luôn phải tự dấn thân cô đơn trong sáng tạo.

NGUỒN: VNQDONLINE