VỀ MỘT HÌNH TƯỢNG GIÓ ĐỘC ĐÁO TRONG LỊCH SỬ TRƯỜNG CA VIỆT

TỪ: Vanvn-Cập nhật ngày: 6 Tháng 7, 2025 lúc 10:20

 Trường ca vốn là một thể loại văn học truyền thống của dân tộc Việt Nam xuất hiện từ thế kỷ XIX, có dung lượng bề thế, ban đầu thể loại này viết về cuộc đời người lao động bình thường. Ngày nay, trường ca có sự giao thoa các yếu tố tự sự và trữ tình, dung lượng có thể ngắn hơn và chuyển tải nhiều hơn cảm xúc cá nhân của người viết.

Tuy nhiên, đây là thể loại khó, chỉ những cây bút vững vàng mới dám dấn thân. Và, nhà thơ Phan Hoàng là một trong những cây bút như vậy, anh đã thành công với “Bước gió truyền kỳ” bằng một thi pháp nghệ thuật hoàn toàn mới, dùng hình tượng gió độc đáo và quyến rũ để dựng nên bản trường ca.

Nhà thơ Phan Hoàng qua tranh vẽ của họa sĩ Lê Xuân Chiểu

“Bước gió truyền kỳ” có 3 phần. Phần I: “Gió tiếp sức ước mơ”, Phần II: “Bước gió truyền kỳ”, Phần III: “Gió dựng thành lũy biên cương” và kết thúc bằng phần Vĩ thanh: “Những cơn vượt thoát sinh tồn vĩ đại”. Hình tượng gió xuyên suốt bản trường ca, trở thành linh hồn của tác phẩm, thu hút sự chú ý ngay từ khi tiếp cận của độc giả.

Nhan đề “Bước gió truyền kỳ” thu hút sự quan tâm của độc giả. Thông thường gắn với gió là động từ “thổi'”, gắn với cường độ là gió ào ạt, gắn với tốc độ là nhanh như gió… Còn “bước gió” thì quả thực lạ, đó là một sự độc đáo trong cách sử dụng ngôn từ. “Bước gió truyền kỳ” được nhiều nhà phê bình văn học đánh giá là đỉnh cao trong sáng tác của Phan Hoàng trước hết nhờ vào hình tượng gió. Đó là một hình tượng nghệ thuật có sức ám ảnh, như găm vào bộ nhớ, như tạc vào tiềm thức của độc giả. “Sau mỗi chuyến tốc hành/ ta ngược đường bay tìm về ngọn gió biển tuổi thơ”. “Mỗi chuyến tốc hành” cũng là một ẩn dụ cho hành trình của người con xa quê.

Phan Hoàng từng được mệnh danh là “giang hồ thơ” vì anh đã đặt chân tới nhiều châu lục và trong chuyến thăm nước Nga năm 2018, anh đã sáng tạo thể thơ 1-2-3, thể thơ mới mang hơi thở của cuộc sống đương đại. Anh từng trực tiếp tham dự Liên hoan Thơ quốc tế Thượng Hải (Trung Quốc) năm 2023 và được mời gửi thơ tham gia nhiều liên hoan thơ quốc tế các nước khác. Thơ Phan Hoàng cũng đã được dịch giới thiệu tại nhiều nước ở các châu lục Á – Âu – Phi – Mỹ.

Trên dải đất hình chữ S, với đôi chân xê dịch “tốc hành” của Phan Hoàng, chắc hẳn chưa có tỉnh, thành nào vắng bóng anh. Và, rất nhanh nhẹn sau mỗi hành trình là anh có thơ, có báo, có những cảm xúc dạt dào để sáng tạo và cống hiến cho thi ca, cho văn học nghệ thuật những tác phẩm giá trị. Đó là các tập thơ nổi tiếng “Tượng tình”, “Hộp đen báo bão”, “Chất vấn thói quen”, “Bước gió truyền kỳ”. Anh còn là tác giả của nhiều tập ký sự nổi tiếng.

Sự nghiệp của Phan Hoàng phát triển sau “Mỗi chuyến tốc hành”. Như một quy luật vốn có của cảm xúc, sau mỗi chuyến đi, dấu ấn sâu đậm nhất vẫn là nét dáng quê hương, là kỷ niệm, là ký ức đẹp của tuổi thơ, đó là hình tượng gió. Tìm về với ngọn gió biển tuổi thơ là tìm về kỷ niệm. Bất luận là ai, dù làm việc gì, nghề gì… cũng có một kho ký ức trong hành trang cuộc đời về tuổi thơ yêu dấu và tôi tin rằng, ai cũng có khát vọng như nhà văn Nguyễn Nhật Ánh “Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ”.

Phú Yên một thời là vùng trấn biên của đất nước, bởi thế, chất liệu khởi đầu cho trường ca của anh là hình tượng gió như một lẽ tự nhiên, quen thuộc nhưng không bị sáo mòn. Ngay ở phần mở đầu của “Bước gió truyền kỳ”, Phan Hoàng đã có lời đề từ bằng hai câu thơ rất ấn tượng: “Người từ ngàn năm người quên tên tuổi/ Bỗng gió theo về bỗng gió bay đi”. Hình tượng gió như một huyền thoại, kết nối xưa và nay, kết nối bao thế hệ để thu hẹp khoảng cách không gian, thời gian. Với một không gian nghệ thuật phóng khoáng “từ ngàn năm” ấy, trường ca là thể loại phù hợp, dung chứa lượng dữ liệu và cảm xúc bề thế trong anh. Và, “Bước gió truyền kỳ” ra đời kể về một lịch sử hào hùng của các bậc tiền nhân từ thuở khai khẩn, mở mang bờ cõi hàng nghìn năm trước.

“Gọi cả nỗi buồn giấc mơ lấm lem bùn đất/ Giao hưởng đồng quê hòa quyện lời ru ôm lấy xóm làng”. Phải là một người luôn tự hào, luôn yêu say đắm quê hương xứ sở của mình, Phan Hoàng mới viết được những câu thơ đặc sắc như vậy. Trong ký ức của anh, tuổi thơ hồn nhiên gắn với “nỗi buồn giấc mơ lấm lem bùn đất”, có vất vả, có buồn, có vui và sâu lắng là “Giao hưởng đồng quê hòa quyện lời ru ôm lấy xóm làng”. Hầu như là người Việt Nam, ai cũng lớn lên trong ầu ơ tiếng ru của bà và của mẹ, với Phan Hoàng, lời ru thêm thấm đượm nghĩa tình bởi được hòa quyện trong khúc giao hưởng đồng quê nơi xóm làng có nắng, gió và âm thanh “cuốc kêu dế gáy chim ca”, tiếng “Cóc nhái gọi sấm gọi chớp gọi mưa”…

Trường ca “Bước gió truyền kỳ” và một số tập thơ khác của nhà thơ Phan Hoàng.

Từng đọc anh qua “Chất vấn thói quen”, nay tôi lại được gặp những câu hỏi vang lên từ hoài niệm, từ thực tại và sẽ còn in đậm dấu ấn giá trị trong tương lai:

Gió hỏi:

Núi đứng một mình núi có buồn không?

Chất vấn là dấu hiệu của ngôn ngữ tự sự, của đối thoại, nhưng vẫn đậm nét trữ tình bởi những câu thơ ngắn, dài đan xen, tựa như các cung bậc trầm bổng của cảm xúc ngân lên thành giai điệu. Bởi thế, người đọc không thể quên, chỉ một đoạn thơ ngắn trong trường ca “Bước gió truyền kỳ” mà hàm chứa cả giá trị tạo hình từ cảnh sắc, cả đồng vọng từ âm thanh, đẹp đẽ và hào sảng. Tôi đặc biệt ấn tượng với câu thơ: “Con đường xuyên sơn ngoằn ngoèo đèo Cả âm vang bước chân, vó ngựa, chiến xa vệ quốc oai hùng. Núi vui thú cây cỏ chim muông, núi mê mải ngắm các cô thiếu nữ”. Núi non hùng vĩ của đất Phú Yên tạc vào câu thơ Phan Hoàng, tạc vào lòng độc giả những ấn tượng khó phai mờ.

Đọc “Bước gió truyền kỳ”, thấy tự hào về trang sử vẻ vang của dân tộc khi gặp những tấm gương của các bậc vĩ nhân trong lịch sử dựng nước và giữ nước. Đó là những cái tên đã trở thành huyền thoại như Lạc Long Quân, Âu Cơ, Lê Thánh Tôn, Huyền Trân, Nguyễn Hoàng, Lương Văn Chánh, Nguyễn Hữu Cảnh… Phan Hoàng coi mỗi chặng đường lịch sử của dân tộc là một bước gió, với cách nói rất riêng.

Bước gió Nguyễn Hoàng

Bước gió Lương Văn Chánh

Bước gió Nguyễn Hữu Cảnh

Theo nhà thơ, mỗi danh nhân kể trên là một nhân tố tạo nên từng bước gió vĩ đại trong sự nghiệp hàng ngàn năm của ông cha ta trong hành trình mở mang bờ cõi. Khổ thơ có âm vang của hào khí Đông A ca ngợi phẩm chất anh hùng vừa tráng lệ vừa giàu chất thơ, khiến mỗi hình tượng là sự hòa quyện của tráng ca và nghệ sĩ làm nên khí chất của các bậc vĩ nhân trong lịch sử nước Việt.

Đọc “Bước gió truyền kỳ”, tôi còn khâm phục Phan Hoàng bởi cách anh đưa địa danh vào thơ:

Bà Rịa, Đồng Nai, Sài Gòn, Tây Ninh, Long An, Bến Tre, Cần Thơ, Đồng Tháp, An Giang, Kiên Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau… đẹp như ca dao.

Củ Chi, Nhà Bè, Cần Giờ, Bến Lức, Mỹ Tho, Gò Công, Ô Môn,

Cái Mơn, Cái Bè, Cái Răng, Cái Nước, Cái Vồn,…. quyến rũ như cổ tích.

Nhà phê bình Đỗ Nguyên Thương – tác giả bài viết

Không phải là một tài năng thi ca, không phải là một người Việt Nam yêu quê hương sâu nặng, chắc chắn không viết được những câu thơ độc đáo như vậy và hẳn đó cũng là những ẩn dụ về bước gió với không gian rộng lớn “đẹp như ca dao” và “quyến rũ như cổ tích”.

Đọc trường ca “Bước gió truyền kỳ” thấy được dung lượng kiến văn đầy đặn cùng với sự nhọc công, cần mẫn cho sáng tạo nghệ thuật của Phan Hoàng; thấy âm vang của sử thi và anh hùng ca, thấy khí thế, thấy niềm tự hào, thấy bước chuyển mình và tiếp nối hành trình kỳ vĩ, mở mang bờ cõi, dựng xây đất nước, tạo nên trang sử vàng của dân tộc.

“Bước gió truyền kỳ” (Giải thưởng Văn học nghệ thuật TP Hồ Chí Minh 5 năm lần thứ II) là một thành công đặc biệt của nhà báo – nhà thơ Phan Hoàng. Đồng thời, với hình tượng gió độc đáo và quyến rũ để kết nối, dựng nên “Bước gió truyền kỳ”, anh đã có đóng góp quan trọng về thi pháp nghệ thuật trong lịch sử trường ca Việt, đặt dấu ấn gợi mở một cách viết mới về trường ca. Lẽ nào không gọi “Bước gió truyền kỳ” là bước gió thành công?

ĐỖ NGUYÊN THƯƠNG/ VNCA