THƠ BÍCH KHÊ MỚI HƠN THƠ HÀN MẶC TỬ, VÌ SAO? - Tiểu luận THANH THẢO

Kính thưa quí vị,

Trước khi tôi đọc bài tham luận của mình, cho tôi một phút tưởng nhớ một người bạn, một nhà thơ thân thiết với tôi nay đã qua đời, nhà thơ Nguyễn Thụy Kha. Hai mươi năm trước, anh Kha đã tham gia cuộc hội thảo thơ Bích Khê, và anh mang tới hội thảo một bài thơ của mình. Xin đọc bài thơ ấy của anh:

Nguyễn Thụy Kha

                                    CỔ LŨY CÔ THÔN

                                                         Tưởng nhớ Bích Khê

Bên kia là Thu Xà

mộ Bích Khê cỏ úa

Cổ Lũy cô thôn

cất giữ giùm vết tích thuở Chàm

hàng dừa nước mắt xa xăm

Không mất đi đâu trong vô hình kia

                                                    những cuộc giao tranh

sáng lòa uất hận

còn bạc trên cát còn đỏ trên đất

giọt nắng chưa lụi tàn

không dễ gì quên đi được

câu thơ còn vương cây ngô đồng

không dễ gì xóa đi người xa ấy

như xóa bụi gương

Vùng cửa sông chiều im ắng quá

những đồng mía hồn ai lay lay

Cổ Lũy cô thôn cùng nấm mộ thi nhân

giấu niềm riêng số phận

tre đang ngâm trong bùn đen ngày tháng

chờ đợi vút lên cao cao ngôi nhà

gió như ai tát một cái cực đau

lại vuốt ve tha thứ

                                                tháng Ba năm 2006

Và bây giờ, tôi xin đọc phần tham luận của mình:

thanh thảo

THƠ BÍCH KHÊ MỚI HƠN THƠ HÀN MẶC TỬ, VÌ SAO ?

Tôi đã nhiều lần viết về thơ Bích Khê, nhưng chưa lần nào so sánh thơ Bích Khê với thơ Hàn Mặc Tử. Vậy mà đã có người so sánh điều đó, và so sánh rất thuyết phục. Đó là một nhạc sĩ, một nhạc sĩ lớn của âm nhạc Việt Nam. Nhạc sĩ Phạm Duy.

Phạm Duy đã phân tích từng bài thơ Bích Khê được ông phổ nhạc, tôi đọc rất thú vị, vì Phạm Duy đã chứng tỏ ông am hiểu về thơ, cả cổ điển và hiện đại, và phân tích “đâu ra đó” cả 10 bài thơ Bích Khê. Tôi nhớ, Phạm Duy đã so sánh nghệ thuật “thơ cắt dán” của Bích Khê với nghệ thuật “thơ tưởng tượng” của Hàn Mặc Tử, và đó là một so sánh rất mới lạ khi đọc và nghiên cứu về thơ của hai thiên tài này:

“Trước hết tôi thấy thơ Bích Khê là sự giao lưu giữa thơ cổ và thơ hiện đại, kiến trúc nghệ thuật, âm nhạc và hội họa. Đặc biệt trong lối tạo hình ông đã sử dụng một phương pháp mới là phương pháp cắt dán. Hình ảnh trong thơ Bích khê là sự lắp ghép, còn hình ảnh trong thơ Hàn Mặc Tử là sự tưởng tượng. Do vậy nhìn bề ngoài có vẻ giống nhau, nhưng thật ra rất khác. Thơ Bích Khê mới hơn thơ Hàn Mặc Tử vì Bích Khê tiếp nhận được thêm những kiến thức siêu thực. Cùng trong hoàn cảnh bệnh tật, Bích Khê không cô đơn, tuyệt vọng như thi sĩ họ Hàn nên thơ Bích Khê không đạt được mức đớn đau, tuyệt tác như thơ Hàn Mặc Tử.”

Phân tích rất hay, rất mới và rất thuyết phục, phải không ạ?

Cắt dán là phương thức của nghệ thuật hội họa. Thời Bích Khê, phương thức này chưa ra đời trong hội họa, nhưng Phạm Duy đã nhìn thấy nó trong thơ Bích Khê. Thơ cắt dán ư? Lạ và thú vị quá. Tôi là nhà thơ hậu sinh, và tôi đã sử dụng thủ thuật thơ cắt dán trong thơ mình. Khi sử dụng nó, tốc độ phát triển hình tượng của thơ rất nhanh, và cắt dán tạo nên sự bất ngờ qua từng câu thơ, từng đoạn thơ. Nhưng chúng ta có thể dẫn chứng một bài hay một đoạn thơ cắt dán của Bích Khê được không? Tôi nghĩ là được. Đây là bài thơ Lời Tuyệt Mệnh chỉ có 4 câu thơ:
 “Thân bịnh: ngô vàng, mưa lá rụng,
Bút thần: sông lạnh ánh sao rơi
Sau nghìn thu nữa trên trần thế,
Hồn vẫn về trong bóng nguyệt soi.”

Từ “Thân bịnh” chuyển ngay sang “Ngô vàng” rồi giật tới “Mưa lá rụng”, rồi “Bút thần” dán thêm “Sông lạnh” tới “Ánh sao rơi”…Chỉ 4 câu thơ nhưng chuyển cảnh liên tục, tốc độ rất nhanh, không phải cắt dán thì là gì ?

Nhạc sĩ Phạm Duy đã rất tinh khi phát hiện ra thủ thuật cắt dán này của thơ Bích Khê. Tính hiện đại của thơ Bích Khê đã hiện rõ qua thủ thuật cắt dán này, và những nhà thơ đương đại chúng ta có thể học tập từ thơ của một bậc tiền bối như Bích Khê.

Còn chất siêu thực trong thơ Bích Khê, chúng ta nhận thấy thế nào khi nhạc sĩ Phạm Duy khẳng định điều này?  Xin đọc một bài thơ khá tiêu biểu cua Bích Khê: Tranh Lõa Thể:

Hãy bắt đầu từ 4 câu thơ này:

“Mắt ngời châu rung ánh sóng nghê thường
Lệ tích lại sắp tuôn hàng đũa ngọc
Đêm u huyền ngủ mơ trên mái tóc.
Vài chút trăng say đọng ở làn môi”

Chất siêu thực đọng một cách nhẹ nhàng, loáng thoáng, hiện đó rồi tan đó, nhưng chúng ta rất dễ nhận ra. Xin  đọc toàn bài thơ để nhận rõ hơn:

Tranh loã thể

Dáng tầm xuân uốn trong tranh Tố Nữ,
Ô tiên nương! nàng lại ngự nơi nầy?

Nàng ở mô? Xiêm áo bỏ đâu đây?
Đến triển lãm cả tấm thân kiều diễm.
Nàng là tuyết hay da nàng tuyết điểm?
Nàng là hương hay nhan sắc lên hương?
Mắt ngời châu rung ánh sóng nghê thường;
Lệ tích lại sắp tuôn hàng đũa ngọc.
Đêm u huyền ngủ mơ trên mái tóc.
Vài chút trăng say đọng ở làn môi.
Hai vú nàng! hai vú nàng! chao ôi!
Cho tôi nút một dòng sâm ngọt lộng.
Ôi lồ lộ một toà hoa nghiêm động!
Tôi run run hãm lại cánh hồn si...
Ồ hai tay rơi chén ngọc lưu ly,
Ồ hai chân nở màu sen ẻo lả,
Cho tôi nàng! cho tôi nàng! tất cả.
Tôi miên man uống lại mộng quỳnh dao
Cho đê mê, chới với, hồn lên cao,
Một tinh cầu sẽ tan ra biển lệ.

Tiên nương hỡi! nàng sống trên thế hệ,
Bóng thời gian phải quỵ dưới chân nàng
Xuân muôn đời di dưỡng giữa vùng tang!
Gương phép tắc suốt soi ngàn mộng ảnh!
Cớ làm sao nâng niu bầu giá lạnh,
Ấp tranh người, lơ đãng ngắm thi nhân?
Hay nàng nhớ nhung các phượng đền lân?
Hay nàng ước mơ tình trong trắng ngọc?
Ôi! nàng ôi! Làm sao nàng chẳng khóc
Người thi nhân, vẻ đẹp của khiêu dâm
Trăng thanh tịnh còn lóng trong thơ câm,
Nhạc vô minh hằng sôi trên nét chữ?
Ôi! Nàng ôi! thốt lên, lời ngọc nữ,
Lời trân châu rúng cả phiếm lòng tôi...

Ngọc Kiều! Ngọc Kiều! Đến cặp song đôi
Cho tôi đọ vẻ hương trời sắc nước,
Vẻ huyền diệu ứ men say lướt mướt,
Vẻ yêu tinh dồn giận thấu vô gan,
Ta thiếp đi - trong một phút mê loàn
Xuống muôn đợt rồi bay lên tột bực...

“Run run hãm lại...” là dừng ở giới hạn mong manh của chiêm bái và chiếm đoạt. Những câu thơ đầy cảm giác như thế chắc chắn sẽ ảnh hưởng tới dòng thơ đương đại. So với Thơ Mới thời của ông, Bích Khê đã đi trước một bước. Đúng như nhận định của Chế Lan Viên: “Có những nhà thơ đem đến một mùa lương thực. Lại có những nhà thơ cầm một dúm hạt giống mới trên tay. Khê thuộc vào hạng thứ hai”.

Trong “một dúm hạt giống mới” ấy của thơ Bích Khê, có thể lọc ra những đoạn thơ nhuốm màu sắc siêu thực. Những ảnh hưởng từ thơ phương Tây, cụ thể là thơ siêu thực của Pháp đã mang tới cho thơ Bích Khê những cách tân mà những nhà thơ đương đại có thể cảm nhận được.

Bây giờ chúng ta đọc bài thơ viết về Hàn Mặc Tử, để thấy Bích Khê đã ngưỡng mộ Hàn thi sĩ tới mức nào:

Hàn Mặc Tử

Bóng nào nhợt như ma
Khắp châu thân hổn hển
Huyền hồ nhìn không ra
Lưu luyến dường thiết tha
Chờm chờm trên giường bệnh
Bóng nào nhợt như ma
Khắp châu thân thấp thểnh
Huyền hồ nhìn không ra?
Hay là tôi quá hai
Đã chết đi một nửa
Hay là trời ban mai
Bị mù sương vây bủa
Làm buông ngập hoàng hôn
Ảnh hưởng toé linh hồn
Tiều tuỵ!
Hiện ra bình uỷ mỵ?
Bóng nào trắng dần ra
Trên đầu đón vòng hoa
Khắp thân in mầu tuyết
Tỏ tỏ gần như nguyệt
Biếc biếc gần như thu
Đều quy trên nét mặt

- Hoàng hôn mai nở sắc
Buồn ban mai trắng ra
Ôi, ôi không là ma
Đừng nhìn trong ý tứ
Quạnh quẽ nhìn không ra
Gần rồi không còn xa:
HÀN MẶC TỬ!
Châu lệ thắm tình say
Gặp gỡ có hôm nay
Chiêm bao ngày liền ngày
Ngoài mình ai mà hay!
"Anh ơi từ đâu đến?
Em buồn em đang bệnh!
Anh ơi sao ra hai
Huyền hồ trong phôi thai
Hoá thân trong phương phi
Người em rày mệt quá
Mà nay gặp cố tri
Hai tay đây rả rả!
Dìu lấy cùng nhau đi."

Lời nứt ra hơi hương
Dìu dịu toả trong buồng
"Anh ơi tôi mới đến
Là hiện thân của bệnh
Quằn quại đau xót xa
Máu mủ nhìn không ra!
Giờ phương phi phương phi!
Là hình thơ tinh vi
Là hình thơ quy y
Mướt trong màu tuyết vẽ!
Hai ta đều quạnh quẽ
Đứt ruột nhớ thương nhau
Nấn ná sẽ lìa nhau
Chiêm bao còn thấy nhau!"

Rùng mình ta nhìn ra
Huyền hồ đã như ma!
- Ôi không phải là ma!
"Gần sao mà còn xa?
Lại đâu là quê nhà
HÀN MẶC TỬ! HÀN MẶC TỬ!

Những nhà thơ lớn bao giờ cũng chân thành tới mức cao nhất, cũng liên tài tới tối đa, họ biết mình và biết người, nhất là khi như Bích Khê và Hàn Mặc Tử, cùng đồng bệnh, cùng tài năng, và cùng xuất ra máu huyết để làm thơ, sống chết với thơ. “Người em rày mệt quá/Mà nay gặp cố tri”. Khi Bích Khê xưng em với Hàn Mặc Tử, ta có thể thấy, ông đã thương thiết với Hàn thi sĩ như thế nào.

Hai nhà thơ lớn ấy đều có thế mạnh khác nhau, nhưng họ biết tìm nhau, đã gặp nhau, và mãi mãi, họ và thơ họ bên nhau.

Là người Quảng Ngãi, tôi rất tự hào vì quê hương mình có hai nhà thơ lớn là Tế Hanh và Bích Khê. Thơ của hai nhà thơ này rất khác nhau, nhưng đều là thơ hay, rất hay. Vào một lúc nào đó, chúng ta sẽ có cuộc hội thảo về thơ Tế Hanh, và tôi tin, hội thảo ấy cũng rất thành công, như hôm nay chúng ta hội thảo về thơ Bích Khê.

Xin cảm ơn quý vị!